चंद्र

पृथ्वीचा उपग्रह
Disambig-dark.svg


चन्द्र पृथ्वीचा एकमात्र नैसर्गिक उपग्रह आहे. चन्द्र आकारमानाप्रमाणे सूर्यमालेतील पाचवा मोठा नैसर्गिक उपग्रह आहे. पृथ्वी व चन्द्रामधील अन्तर ३,८४,४०३ कि.मी. असून, हे अन्तर पृथ्वीच्या व्यासाच्या सुमारे ३० पट आहे. चन्द्राचा व्यास हा पृथ्वीच्या व्यासाच्या एक चतुर्थांशाहून थोडासा जास्त म्हणजे ३,४७४ कि.मी. आहे.[१] याचाच अर्थ असा की चन्द्राचे वस्तुमान हे पृथ्वीच्या सुमारे २% आहे तर चन्द्राची गुरुत्वाकर्षण शक्ती ही पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षण शक्तीच्या सुमारे १७% इतकी आहे. चन्द्राला पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा घालण्याकरीता २७.३ दिवसांचा कालावधी लागतो. तसेच चन्द्र, सूर्य व पृथ्वी यांच्यातील भौमितिक स्थानांमुळे दर २९.५ दिवसांनी चन्द्राच्या कलांचे एक आवर्तन पूर्ण होते.

चंद्र  Moon symbol decrescent.svg
Full Moon Luc Viatour.jpg
पृथ्वीवरून दिसणारा चंद्र
Lunar libration with phase Oct 2007.gif
चंद्राच्या कला
कक्षीय गुणधर्म
उपपृथ्वी: ३,६३,१०४ कि.मी.
अपपृथ्वी४,०५,६९६ कि.मी.
परिभ्रमण काळ: २७.३२१५८२ दिवस
सिनॉडिक परिभ्रमण काळ: २९.५३०५८८ दिवस
सरासरी कक्षीय वेग: १,०२२ मी. प्रति सेकंद
कक्षेचा कल: ५.१४५ °
कोणाचा उपग्रह: पृथ्वी
भौतिक गुणधर्म
सरासरी त्रिज्या: १,७३७.१० कि.मी.
विषुववृत्तीय त्रिज्या: १,७३८.१४ कि.मी.
धृवीय त्रिज्या: १,७३५.९७ कि.मी.
फ्लॅटनिंग: ०.००१२५
परीघ: १०,९२१ कि.मी. (विषुववृत्तावर)
पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ: ३.७९३ x १० वर्ग कि.मी.
( पृथ्वीच्या ०.०७४ पट)
वस्तुमान: २.१९५८ x १०१० घनमीटर
सरासरी घनता: ३,३४६.४ कि.ग्रॅ प्रति घनमीटर
पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण (विषुववृत्ताजवळ): १.६२२ मी. प्रति वर्ग सेकंद
मुक्तिवेग: २.३८ कि.मी./सेकंद
सिडेरियल दिनमान: २७.३२१५८२ दिवस
विषुववृत्तावरील परिवलनवेग: ४.६२७ मी/सेकंद
आसाचा कल: १.५४२४°
पृष्ठभागाचे तापमान:
   विषुववृत्तीय
   ८५° उत्तर
किमानसरासरीकमाल
१०० के२२० के३९० के
७० के१३० के२३० के
विशेषणे: चांद्र

चन्द्राच्या कलासंपादन करा

चान्द्र मास, चान्द्र वर्षसंपादन करा

चान्द्र मास हा तीस दिवसांचा (प्रत्यक्षात साडे एकोणतीस दिवसांचा) असतो, तर चान्द्र वर्ष ३६० दिवसांचे (प्रत्यक्षात ३५४ दिवसांचे). हे सूर्याधारित सौरवर्षापेक्षा ११ दिवसांनी लहान असते. सूर्यवर्षाच्या बरोबर येण्यासाठी साधारणपणे दर (सुमारे) ३३ महिन्यांनी अधिक चान्द्रमास येतो. त्यातूनही राहिलेली तफावत दूर करण्यासाठी (सुमारे) १९ किंवा १४१ वर्षांनी क्षयमास येतो.

नीलचन्द्रसंपादन करा

जेव्हा एका इंग्रजी महिन्यात दोन पौर्णिमा येतात, तेव्हा दुसऱ्या पौर्णिमेच्या चन्द्राला (मास-सीमित) नीलचन्द्र (मन्थली ब्लू मून) म्हणतात. असा नीलचन्द्र यापूर्वी ३१ मार्च २०१८ रोजी होता आणि त्यांनन्तर ३१ ऑक्टोबर २०२०ला असेल.

जेव्हा एका त्रैमासिक ऋतूमध्ये तीनच्या जागी चार पौर्णिमा येतात तेव्हा त्यांच्यापैकी तिसऱ्या पौर्णिमेच्या चन्द्राला (ऋतुसीमित) नीलचन्द्र (सीझनल ब्लू मून) म्हणतात. २१ मार्च ते २१ जून या कालावधीतील सौर वसन्त ऋतूत, १८ मे २०१९ रोजी, वसन्त ऋतूतल्या चार पौर्णिमांपैकी तिसरी पौर्णिमा होती. त्या पौर्णिमेच्या चन्द्राला नीलचन्द्र ((ब्लूमून) म्हटले गेले. यापूर्वीचा (ऋतुसीमित) नीलचन्द्र २१ मे २०१६ दिवशी होता, तर यानन्तरचा २२ ऑगस्ट २०११ रोजी असेल.

इसवी सनाच्या १५५० ते २६५० या ११०० वर्षांच्या काळात ४०८ ऋतुसीमित नीलचन्द्र आणि ४५६ मास-सीमित नीलचन्द्र होते/असतील. याचा अर्थ कोणत्यातरी प्रकारचा नीलचन्द्र दर दोन किंवा तीन वर्षांनी येतो.

नीलचन्द्र निळया रंगाचा नसतो. परन्तु नीलचन्द्राचा योग येणे हे जरासे दुर्मीळ असल्याने क्वचित घडणाऱ्या घटनेसाठी Once in a blue moon हा वाक्प्रचार वापरतात. मराठी ह्याला 'कधीतरी, सठी-सामासी' असा समान्तर वाक्प्रयोग आहे.

सुपरमूनसंपादन करा

पृथ्वीभोवती फिरता फिरता जेव्हा चन्द्र पृ्थ्वीच्या जवळात जवळ बिन्दूवर (उपभू बिन्दूवर - Perigeeला) येतो, तेव्हा पौर्णिमेचा चन्द्र नेहमीपेक्षा मोठा दिसतो. यालाच सुपरमून म्हणतात. चन्द्राची पृथ्वीभोवती फिण्याची कक्षा लम्बवर्तुळाकार आहे. जेव्हा त्याचे पृथ्वीपासून जास्तीत जास्त अन्तर ४,०६,६९२ किलोमीटर असते, त्यावेळी तो अपोजी बिन्दूवर (अपभू बिन्दूवर)असतो. तर कमीतकमी अन्तर ३,५६,५०० किलोमीटर असताना तो पेरिजी बिन्दूवर (उपभू बिन्दूवर) असतो. तेव्हा पौर्णिमा असते. जेव्हाजेव्हा चन्द्र पृथ्वीपासून ३,६१,८८५ किलोमीटर किंवा त्याहून कमी अन्तरावर असतो, तेव्हाच्या पौर्णिमेला सुपरमून दिसतो. सुपरमून हा नेहमीच्या चन्द्रापेक्षा सुमारे १४% टक्के मोठा आणि सुमारे ३० टक्के अधिक प्रकाशमान भासतो.

वर्षाच्या १२-१३ महिन्यांत असा सुपरमून दोन किंवा तीनवेळा दिसतो. खरोखरीचा अतिविशाल सुपरमून २६ जानेवारी १९४८ला दिसला होता; त्यानंतर १४ नोव्हेम्बर २०१६ रोजी. यापुढचे अतिशय मोठे सुपरमून २५ नोव्हेम्बर २०३४ रोजी आणि त्यानंतर ६ डिसेम्बर २०५२ रोजी दिसतील.

सुपरमून आणि चन्द्रग्रहण कधीकधी एकाच दिवशी येते. असे महिने : जानेवारी २०१९ आणि मे २०२१.

वर्षातून वारंवार (सुमारे २ ते ५ वेळा) आलेले/येणारे काही सुपरमून दिवससंपादन करा

  • ३१ जुलै२०१५
  • २९ ऑगस्ट २०१५
  • २८ सप्टेम्बर २०१५
  • २७ ऑक्टोबर २०१५
  • २५ नोव्हेम्बर २०१५
  • १६ सप्टेम्बर २०१६
  • १६ ऑक्टोबर २०१६
  • १४ नोव्हेम्बर २०१६
  • १४ डिसेम्बर २०१६
  • १२ जानेवारी २०१७
  • ४ नोव्हेम्बर २०१७
  • ३ डिसेम्बर २०१७
  • २ जानेवारी २०१८
  • ३१ जानेवारी २०१८
  • २२ डिसेम्बर २०१८
  • १९ फेब्रुवारी २०१९
  • २१ मार्च २०१९
  • ९ फेब्रुवारी २०२०
  • ९ मार्च २०२०
  • ८ एप्रिल २०२०
  • ७ मे २०२०

चन्द्रावरील मानवी मोहिमासंपादन करा

ज्या खगोलीय वस्तूवर माणसाने पाऊल ठेवले आहे, अशी चन्द्र ही ही एकमेव खगोलीय वस्तू आहे सोव्हियत संघाचे लूना १ हे अन्तराळयान पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणातून सुटून चन्द्राच्या अतिशय जवळून जाणारी पहिली वस्तू आहे. लूना २ हे अन्तराळयान सर्वप्रथम चन्द्राच्या पृष्ठभागावर धडकले. तसेच लूना ३ या यानाने चन्द्राच्या दुसऱ्या बाजूची सर्वप्रथम छायाचित्रे घेतली. ही तिन्ही याने सोव्हियत संघाने १९५९ साली सोडली. १९६६ साली चन्द्राच्या पृष्ठभागावर उतरणारे पहिले अन्तराळयान हे लूना ९ होते; तसेच लूना १० ने चन्द्राला सर्वप्रथम प्रदक्षिणा घातल्या.[१] ज्याद्वारे मनुष्याने चन्द्रावर पाऊल ठेवले अशी अमेरिकेची अपोलो मोहीम ही जगातील आजवरची एकमेव मोहीम आहे

चन्द्राचा पृष्ठभागसंपादन करा

चन्द्राच्या दोन बाजूसंपादन करा

चन्द्राला स्वतःभोवती फिरण्यास लागणारा वेळ हा पृथ्वीच्या भोवती फिरण्यास लागणाऱ्या वेळाएवढाच असल्यामुळे चन्द्राची कायम एकच बाजू (सन्मुख बाजू) पृथ्वीच्या दिशेला असते. चन्द्राच्या दुसऱ्या बाजूची (विन्मुख बाजूची) छायाचित्रे ही सर्वप्रथम लूना ३ या अन्तराळयानाने १९५९ साली घेतली.

पृथ्वीवरून पाहण्याच्या विशिष्ट कोनामुळे चन्द्राचा एकूण ५९% इतका भाग पृथ्वीवरून दिसतो. पण एकाच ठिकाणाहून जास्तीत जास्त ५०% भागच पाहता येतो.

     
चन्द्राची पृथ्वीसन्मुख बाजू   चन्द्राची पृथ्वीविन्मुख बाजू

चन्द्राच्या दोन्ही बाजूंमध्ये लक्षात येणारा सर्वांत मोठा फरक म्हणजे चन्द्राच्या पृथ्वीसन्मुख बाजूवर दिसणारे डाग (मारिया).

मारियासंपादन करा

चन्द्राच्या पृथ्वीसन्मुख बाजूवर असलेल्या डागांना ”मारिया” असे नाव आहे. हे नाव ”लॅटिन” भाषेतील ”मेअर” म्हणजे ”समुद्र” या शब्दाचे अनेकवचन आहे. पूर्वीचे खगोलशास्त्रज्ञ या डागांना पाण्याचे समुद्र समजत असत. आता मात्र हे डाग म्हणजे लाव्हा पासून बनलेले बसाल्ट खडक असल्याचा शोध लागलेला आहे. चन्द्रावर धडकलेल्या उल्का तसेच धूमकेतू यांच्यामुळे चन्द्राच्या पृष्ठभागावर मोठमोठे खड्डे पडले. या खड्ड्यांमध्ये लाव्हा भरला गेल्याने चन्द्राच्या पृष्ठभागावर डाग दिसतात.

चन्द्राच्या पृथ्वीसन्मुख बाजूपैकी सुमारे ३१% भाग[१] हा मारिया डागांनी व्यापलेला आहे. तर पृथ्वीविन्मुख बाजूवर फक्त २% एवढाच भाग या डागांनी व्यापलेला आहे.,[२] यामागील शास्त्रीय कारण म्हणजे चन्द्राच्या पृथ्वीसन्मुख बाजूवर असणारे उष्णता निर्माण करणाऱ्या घटकांचे जास्त प्रमाण होय..[३][४]

चन्द्राच्या पृष्ठभागावरील डागांचा भाग सोडला तर इतर भाग हा उंच पर्वतरांगानी व्यापलेला आहे. या पर्वतरांगा उल्का व धूमकेतूंच्या झालेल्या धडकांमुळे तयार झाल्या असाव्यात असे शास्त्रज्ञांना वाटते. पृथ्वीप्रमाणे अन्तर्गत हालचालींमुळे तयार झालेल्या पर्वतरांगा चन्द्रावर आढळत नाहीत.

१९९४ साली क्लेमेंटाईन अन्तराळयानाने घेतलेल्या चन्द्राच्या छायाचित्रांमध्ये असे दिसून आले की चन्द्राच्या उत्तरध्रुवावरील ”पियरी विवराच्या” बाजूने असणाऱ्या चार मोठ्या पर्वतरांगांवर पूर्णवेळ प्रकाश असतो. चन्द्राच्या अक्षातील छोट्याशा कलण्याने (१.५ अंश) या ठिकाणी कायम प्रकाश असतो. चन्द्राच्या दक्षिणध्रुवाजवळ असणाऱ्या काही पर्वतरांगांवर दिवसाच्या ८०% वेळ सूर्यप्रकाश असतो.

चन्द्रावरील विवरेसंपादन करा

 
पृथ्वीविन्मुख बाजूवर असणारे डिडॅलस विवर

चन्द्राच्या पृष्ठभागावर उल्का तसेच धूमकेतूंच्या धडकेने तयार झालेली अनेक विवरे दिसतात. यातील जवळजवळ पाच लाख विवरांचा व्यास हा १ कि.मी. पेक्षा जास्त आहे.[५] चन्द्रावरील वातावरणाचा अभाव, तिथले हवामान व इतर खगोलीय घटनांमुळे ही विवरे पृथ्वीवरील विवरांपेक्षा सुस्थितीत आहेत.

चन्द्रावरील सर्वांत मोठे विवर म्हणजे दक्षिण ध्रुवाजवळ असणारे एटकेन विवर होय. हे विवर सम्पूर्ण सूर्यमालेतील सर्वांत मोठे ज्ञात विवर आहे. हे विवर चन्द्राच्या पृथ्वीविन्मुख बाजूवर असून त्याचा व्यास सुमारे २,२४९ कि.मी. तर खोली सुमारे १३ कि.मी. आहे..[६] पॄथ्वीकडील बाजूवरील मोठी विवरे म्हणजे इम्ब्रियम, सेरेनिटटिस, क्रिसियम व नेक्टारिस.

रिगॉलिथसंपादन करा

चन्द्राच्या पृष्ठभागावर आढळणारी धूळ म्हणजे रिगॉलिथ. चन्द्राच्या पृष्ठभागावर झालेल्या विविध आघातांमुळे ही धूळ तयार झालेली आहे. ही धूळ चन्द्राचा सम्पूर्ण पृष्ठभाग एखाद्या चादरीप्रमाणे व्यापते व हिची जाडी मारियामध्ये ३-५ मी. तर इतरत्र १०-२० मी. इतकी आहे.[७]

पाण्याचे अस्तित्वसंपादन करा

असे मानले जाते की उल्का व धूमकेतू जेव्हा चन्द्रावर आदळतात तेव्हा त्यांच्यातील पाण्याचा अंश हा चन्द्रावर सोडतात. असे पाणी नन्तर सूर्यप्रकाशामुळे विघटित होऊन ऑक्सिजनहायड्रोजन हे वायू तयार होतात. चन्द्राच्या अतिशय कमी गुरुत्वाकर्षणामुळे हे वायू कालान्तराने अवकाशात विलीन होतात. पण चन्द्राचा अक्ष किंचित कललेला असल्याने चन्द्राच्या ध्रुवप्रदेशावरील काही विवरे अशी आहेत की ज्यांच्या तळाशी कधीही सूर्यप्रकाश पोचत नाही. या ठिकाणी पाण्याचे रेणू आढळण्याची शक्यता शास्त्रज्ञांना वाटते.

क्लेमेंटाईन यानाने चन्द्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील विवरांचा नकाशा बनविला असता[८] संगणकाच्या साहाय्याने केलेल्या आकडेवारीनुसार सुमारे १४,००० चौरस कि.मी. इतक्या प्रदेशात कधीही सूर्यप्रकाश पोचत नाही असे अनुमान काढण्यात आलेले आहे.[९] क्लेमेण्टाईन यानावरील रडारच्या साहाय्याने नोन्दविण्यात आलेल्या निरीक्षणांनुसार चन्द्राच्या पृष्ठभागावर असलेल्या बर्फापासून तयार झालेल्या छोट्या छोट्या भागांचे अनुमान निघते. तसेच स्पेक्ट्रोमीटरने नोन्दविलेल्या निरीक्षणांनुसार चन्द्राच्या ध्रुवीय भागांमध्ये हायड्रोजन वायूचे जास्त प्रमाण असल्याचे दिसून येते.[१०] चन्द्रावरील एकूण बर्फाचे प्रमाण हे सुमारे एक अब्ज घनमीटर (एक घन कि.मी.) असल्याचे अनुमान शास्त्रज्ञांनी काढलेले आहे.

हा पाण्याचा बर्फ खणून काढून अण्विक जनित्रे अथवा सौर उर्जेवर चालणाऱ्या विद्युत जनित्रांच्या साहाय्याने ऑक्सिजन व हायड्रोजन मध्ये रूपान्तर करणे शक्य झाल्यास भविष्यात चन्द्रावर वसाहती स्थापन करणे शक्य होईल. कारण पृथ्वीवरून पाण्याची वाहतूक करणे अतिशय किचकट व महागडे काम आहे. तरीसुद्धा सध्याच्या काही संशोधकांच्या म्हणण्याप्रमाणे क्लेमेण्टाईनच्या रडार मध्ये दिसणारे बर्फाचे भाग हे बर्फ नसून नवीन विवरांमधून निघालेले खडक असण्याची शक्यता आहे.[११] त्यामुळेच चन्द्रावर नक्की किती प्रमाणात पाणी आहे हा प्रश्न सध्या तरी अनुत्तरीतच आहे.

भौतिक संरचनासंपादन करा

अन्तर्गत रचनासंपादन करा

सुमारे ४५ अब्ज वर्षांपूर्वी चन्द्र निर्माण होताना लाव्हाच्या वेगवेगळ्या वेळी झालेल्या स्फटिकीकरण क्रियेमुळे चन्द्राचा अन्तर्भाग तीन भागांमध्ये विभागला गेलेला आहे.

सर्वांत बाहेरचा भाग (क्रस्ट) हा मुख्यत्वे ऑक्सिजन, सिलिकॉन, मॅग्नेशियम, लोह, कॅल्शियमॲल्युमिनियम यांच्या विविध संयुगांमुळे तयार झालेला आहे. या भागाची सरासरी जाडी ही ५० कि.मी. आहे.[१२]

त्याखालील दुसरा भाग (मॅण्टल) हा काही प्रमाणात वितळलेल्या लाव्हामुळे तयार झालेला असून यातील काही भाग पृष्ठभागावर आल्यामुळे चन्द्रावर मारिया (डाग) तयार झालेले आहेत. या बॅसॉल्ट खडकांचे पृथ:करण केले असता, मॅण्टल हे मुख्यत्वे ऑलिविन, आर्थोपायरोक्सिन व क्लिनोपायरोक्सिन यांपासून तयार झालेले असल्याचे आढळते. तसेच पृथ्वीच्या मॅंटलमध्ये आढळणाऱ्या लोहापेक्षा चन्द्राच्य

भौगोलिक संरचनासंपादन करा

 
चन्द्राची भौगोलिक संरचना

चन्द्राच्या भौगोलिक रचनेचा अभ्यास हा मुख्यत्वे क्लेमेण्टाईन मोहिमेत जमविलेल्या माहितीच्या आधारे करण्यात आलेला आहे. चन्द्रावरील सर्वांत खालच्या पातळीवर असलेली जागा म्हणजे दक्षिण ध्रुवावर असणारे एटकेन विवर होय. चन्द्रावरील सर्वांत जास्त उंच ठिकाणे म्हणजे या विवराच्या ईशान्येला असणारी पर्वत शिखरे आहेत. यामुळे असे अनुमान निघते की चन्द्रावर धडकलेल्या उल्का अथवा धूमकेतूमुळे अवकाशात उत्सर्जित झालेल्या घटक पदार्थांमुळेच या पर्वतरांगा तयार झालेल्या आहेत. इतर मोठी विवरे, उदा. इम्ब्रियम, सेरेनिटटिस, क्रिसियम, स्मिथी व ओरिएण्टल सुद्धा अशाच प्रकारच्या भौगोलिक रचना दर्शवितात. चन्द्राच्या आकारातील अजून एक वैविध्य म्हणजे पृथ्वीविन्मुख बाजूवरील पर्वतरांगा या पृथ्वीसन्मुख पर्वतरांगांपेक्षा सुमारे १.९ कि.मी. उंच आहेत.[१२]

गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रसंपादन करा

चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचे मोजमाप चन्द्राच्या भोवती फिरणाऱ्या अन्तराळयानाने प्रक्षेपित केलेल्या रेडियो तरंगांच्या मोजमापाने करण्यात आलेले आहे. चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणामध्ये एक विशेष बाब म्हणजे विवरांवर असणारे जास्तीचे गुरुत्वाकर्षण.[१३] या जास्तीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे चन्द्राभोवती फिरणाऱ्या अन्तराळयानाच्या कक्षेवर बराच परिणाम झालेला आढळतो. त्यामुळेच यापुढील चान्द्रमोहिमांपूर्वी चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा अभ्यास हा महत्त्वाचा ठरणार आहे.[१४]

 
चन्द्राच्या पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र

असे मानण्यात आलेले आहे की चन्द्रावर असलेल्या विवरांमध्ये गोठलेला लाव्हा या विशिष्ट ठिकाणी जास्तीचे गुरुत्वाकर्षण असण्याला कारणीभूत आहे. पण जास्तीच्या गुरुत्वाकर्षणाचे अस्तित्व हे फक्त लाव्हाच्या प्रवाहाने होत नसून क्रस्टची जाडी कमी होण्याने पण दिसून आलेले आहे. लुनार प्रोस्पेक्टर गुरुत्वाकर्षण अभ्यासामध्ये काही ठिकाणी विवरे नसताना सुद्धा जास्तीचे गुरुत्वाकर्षण आढळून आलेले आहे.[१५]

चुम्बकीय क्षेत्रसंपादन करा

 
चन्द्राचे चुम्बकीय क्षेत्र

चन्द्राचे बाह्य चुम्बकीय क्षेत्र हे सुमारे १ ते १०० नॅनोटेस्ला इतक्या ताकदीचे आहे. हे पृथ्वीच्या चुम्बकीय क्षेत्राच्या सुमारे १०० पटीनी कमी ताकदवर आहे. दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पृथ्वीप्रमाणे चन्द्र हा दोन ध्रुवांचा चुम्बक नाही, तर जे काही चुम्बकीय क्षेत्र तयार झालेले आहे ते सम्पूर्णत: क्रस्ट मध्ये असणाऱ्या घटकांमुळे तयार झालेले आहे चुम्बकीय क्षेत्र.[१६] शास्त्रज्ञांचे असे अनुमान आहे की चन्द्रावर येऊन धडकलेल्या उल्का तसेच धूमकेतूंमुळे हे चुम्बकीय क्षेत्र तयार झाले असावे कारण विवरांजवळ हे क्षेत्र जास्त प्रभावी आहे.[१७]

वातावरणसंपादन करा

चन्द्रावर अतिशय विरळ वातावरण आहे. चन्द्रावर असलेल्या वातावरणाचे एकूण घनमान फक्त १० कि.ग्रॅ. आहे.[१८] चन्द्रावर असणाऱ्या वातावरणाचे प्रमुख स्रोत म्हणजे एक - क्रस्ट आणि मॅण्टलमध्ये होणाऱ्या प्रक्रियांमुळे रेडॉन सारख्या वायूंचे उत्सर्जन. दुसरे म्हणजे छोट्या उल्का, सौरवात तसेच सूर्यप्रकाशामुळे होणारे विविध पदार्थांचे विघटन. आत्तापर्यन्त विविध प्रकारे केल्या गेलेल्या चाचण्यांमधून चन्द्राचे वातावरण हे मुख्यत: सोडियम, पोटॅशियम, रेडॉन, पोलोनियम, आरगॉन, हेलियम, ऑक्सिजन तसेच मिथेन, नायट्रोजन, कार्बन मोनोक्साईडकार्बन डायाक्साईड या वायूंचे बनले असल्याचे सिद्ध झालेले आहे.[१९]

पृष्ठभागावरील तापमानसंपादन करा

चन्द्रावर दिवसाचे सरासरी तापमान हे १०७ अंश सेल्शियस तर रात्रीचे सरासरी तापमान हे उणे १५३ अंश सेल्शियस असते.[२०]

उत्पत्तीसंपादन करा

चन्द्राची निर्मितीसंपादन करा

चन्द्राच्या उत्पत्तीबद्दल खगोलशास्त्रज्ञांमध्ये अनेक मतभेद आहेत. चन्द्राची निर्मिती ही सूर्यमालेच्या उत्पत्तीनन्तर सुमारे ३-५ कोटी वर्षांनन्तर म्हणजेच सुमारे ४५ अब्ज वर्षांपूर्वी झाल्याचे शास्त्रज्ञ मानतात.[२१] चन्द्राच्या उत्पत्ती बद्दल जी अनेक मते आहेत त्यातील काही पुढीलप्रमाणे:

  • फिशन थियरी - जुन्या संशोधनानुसार चन्द्र हा पृथ्वीपासून तुटून वेगळा झालेला तुकडा असल्याचे मानण्यात आले. या तुकड्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर खूप मोठी दरी तयार झाली ती म्हणजेच प्रशान्त महासागर असे अनुमान काढण्यात आलेले होते.[२२] पण अशा प्रकारे तुकडे होण्यासाठी पृथ्वीची सुरुवातीची फिरण्याची गती ही खूप जास्त असायला हवी होती. तसेच जर असा तुकडा पडलेला असेल तर तो तुकडा पृथ्वीच्या विषुववृत्ताच्या अक्षातच पृथ्वी भोवती फिरत राहिला असता असे शास्त्रज्ञ मानतात.
  • कॅप्चर थियरी - काही शास्त्रज्ञांच्या मते चन्द्राची निर्मिती ही इतरत्र कोठेतरी झाली व तो पॄथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या कक्षेत आल्यामुळे कायमचा पृथ्वीभोवती फिरत राहिला.[२३] पण अशा तऱ्हेने एखाद्या वस्तूला पृथ्वीभोवती फिरत ठेवण्यासाठी लागणाऱ्या काही गोष्टी (जसे की जास्तीची उर्जा वापरण्यासाठी जास्तीचे वातावरण) अस्तित्वात नाहीत.
  • को-फॉर्मेशन थियरी - या थियरीप्रमाणे शास्त्रज्ञांना असे वाटते की सूर्यमालेच्या निर्मितीच्या वेळी पृथ्वी व चन्द्राची एकाच ठिकाणी उत्पत्ती झाल्याचे शास्त्रज्ञ मानतात. चन्द्राची निर्मिती ही पृथ्वीच्या भोवती फिरणाऱ्या व सूर्यमालेतील उरलेल्या पदार्थांपासून झाली असावी. पण काही शास्त्रज्ञांच्या मते चन्द्रावर आढळणाऱ्या लोहाचे प्रमाण ही थियरी सिद्ध करू शकत नाही.

ही सर्व अनुमाने चन्द्र व पृथ्वी यांच्या फिरण्याने आढळणाऱ्या कोनीय बलाचे स्पष्टीकरण देऊ शकत नाहीत.[२४]

  • जायण्ट इम्पॅक्ट थियरी - ही थियरी आजकालच्या शास्त्रज्ञांमध्ये लोकप्रिय आहे. या थियरीप्रमाणे साधारण मंगळाच्या आकाराची एक वस्तू (थिया) ही पृथ्वीवर धडकल्याने पृथ्वीवरील पुरेसे पदार्थ पृथ्वीच्या भोवती विखुरले गेले.[१] या पदार्थांपासूनच नन्तर चन्द्राची निर्मिती झाली. संगणकावर बनविलेली ह्या घटनेची संचिका चन्द्र व पृथ्वी यांच्यामधील कोनीय बलाचे तसेच चन्द्राच्या छोट्या कोअरचे यथोचित स्पष्टीकरण देते.[२५] तरीही या अनुमानात अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत. जसे की पृथ्वीवर धडकणाऱ्या वस्तूचा आकार तसेच चन्द्राच्या निर्मितीमध्ये पृथ्वीचे घटक कोणते व त्या वस्तूवरील घटक कोणते.

लाव्हाचा समुद्रसंपादन करा

 
चन्द्राची अंतर्गत रचना

राक्षसी धडकेच्या वेळी तयार झालेल्या अति उष्णतेमुळे असे मानण्यात येते की चन्द्राचा बराचसा भाग हा सुरुवातीला वितळलेल्या अवस्थेत होता. हा विरघळलेला बाह्य पृष्ठभाग जवळ जवळ ५०० कि.मी. ते चन्द्राच्या गाभ्यापर्यंत खोल होता.[३] यालाच लाव्हाचा समुद्र असे म्हणले जाते.

हा समुद्र जेव्हा थण्ड होऊन गोठू लागला, तेव्हा वेगवेगळ्या प्रकारे झालेल्या स्फटिकीकरणामुळे क्रस्ट व मॅण्टल वेगवेगळे तयार झाले.[३] यातील कमी घनतेचे पदार्थ पृष्ठभागावर जमा झाले तर जास्त घनतेचे पदार्थ चन्द्राच्या गाभ्यामध्ये (कोअर) जमा झाले.

चन्द्रावरील खडकसंपादन करा

चन्द्रावर मुख्यत्वे दोन प्रकारचे खडक आढळतात. पर्वतरांगांमध्ये सापडणारे अनॉर्थाईट युक्त खडक व मारिया मध्ये सापडणारे बॅसॉल्ट खडक.[२६][२७] पृथ्वीवरील बसाल्ट खडक व चन्द्रावरील बॅसॉल्ट खडक यातील मुख्य फरक म्हणजे चन्द्रावरील खडकांमध्ये आढळणारे जास्तीचे लोहाचे प्रमाण.[२८][२९]

चन्द्रावर गेलेल्या अन्तराळवीरांनी चन्द्रावरील धूळीचे वर्णन बर्फासारखी मऊ व बन्दुकीच्या दारूसारखा वास असणारी असे केले आहे.[३०] ही धूळ मुख्यत: चन्द्रावर धडकलेल्या उल्काधूमकेतूंमुळे तयार झालेली आहे. या धूळीमध्ये मुख्य घटक म्हणजे सिलिकॉन डायॉक्साईड (SiO2). तसेच त्यामध्ये कॅल्शियममॅग्नेशियमसुद्धा आढळते.

फिरण्याची कक्षा व पृथ्वीशी सम्बन्धसंपादन करा

 
अपोलो ८ मोहिमेच्या वेळी चन्द्रावरून घेतलेले पृथ्वीचे छायाचित्र

चन्द्र पृथ्वीभोवतीची एक प्रदक्षिणा सुमारे २७.३ दिवसात पूर्ण करतो. पण पृथ्वीसुद्धा सूर्याभोवती फिरत असल्यामुळे पृथ्वीच्या आकाशात त्याच ठिकाणी यायला चन्द्राला जवळजवळ २९.५ दिवस लागतात.[१] इतर ग्रहांचे उपग्रह त्या त्या ग्रहांच्या विषुववृत्तावरून फिरतात. पण चन्द्र मात्र थोडासा तिरका फिरतो. चन्द्र हा ग्रहाच्या प्रमाणात बघितल्यास सूर्यमालेतील सर्वांत मोठा नैसर्गिक उपग्रह आहे. याचमुळे मराठीत कोणत्याही नैसर्गिक उपग्रहाला चन्द्र हाच शब्द वापरतात. उदा. मंगळाला दोन चन्द्र आहेत.

चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळेच पृथ्वीवर भरती - ओहोटीचे चक्र चालू असते. समुद्रान्तर्गत होणाऱ्या या घडामोडींमुळे चन्द्र व पृथ्वी यांच्यातील सरासरी अन्तर दरवर्षी ३.८ सेण्टिमीटर या प्रमाणात वाढते आहे.[३१] कोनीय बलामुळे तसेच या वाढणाऱ्या अन्तरामुळे पृथ्वीची स्वतःभोवती फिरण्याची गती ०.००२ सेकन्द प्रति दिवस प्रति शतक या प्रमाणात कमी होत आहे.[३२]

चन्द्र व पृथ्वी यांच्या जोडीला बरेच जण जोडग्रह मानतात. या मानण्याला चन्द्राचा पृथ्वीच्या प्रमाणात असलेला आकार कारणीभूत आहे. चन्द्राचा व्यास पृथ्वीच्या व्यासाच्या एक चतुर्थांश आहे व त्याचे वस्तुमान पृथ्वीच्या १/८१ पट आहे. तरीसुद्धा काहीजण ही बाब मानत नाहीत कारण चन्द्राचा पृष्ठभाग हा पृथ्वीच्या एक दशांशापेक्षा कमी आहे.

१९९७ मध्ये ३७५३ क्रुइथ्ने (Cruithne) नावाचा लघुग्रह सापडला. या लघुग्रहाची कक्षा ही पृथ्वीच्या भोवती घोड्याच्या नालाच्या आकारातील होती. तरीसुद्धा खगोलशास्त्रज्ञ या लघुग्रहाला पृथ्वीचा दुसरा चन्द्र मानत नाहीत कारण या लघुग्रहाची कक्षा स्थिर नाही.[३३] या लघुग्रहाप्रमाणेच फिरणारे (५४५०९) २००० पीएच ५, (८५७७०) १९९८ यूपी१ व २००२ ए‍ए२९ हे तीन लघुग्रह आजपर्यंत शोधण्यात आलेले आहेत.[३४]

 
चन्द्र व पृथ्वी यांचे आकार व त्यांमधील अन्तर हे प्रकाशाच्या वेगाच्या हिशोबात इथे दाखविलेले आहे. पृथ्वी व चन्द्र यांच्यातील सरासरी अन्तर कापायला प्रकाशाला १.२५५ सेकन्द लागतात तर सूर्य व पृथ्वी यांच्यातील सरासरी अन्तर कापण्यास प्रकाशाला ८.२८ मिनिटे लागतात.

भरती व ओहोटीसंपादन करा

पृथ्वीवरील समुद्रांमध्ये होणारे भरती - ओहोटीचे चक्र हे चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे होते. चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे पृथ्वीच्या चन्द्राकडील बाजूवरील पाणी हे इतर भागांपेक्षा चन्द्राकडे जास्त ओढले जाते. पृथ्वीच्या फिरण्यामुळे हे पाणी किनाऱ्यावर येते. एका ठिकाणी भरती आलेली असताना पृथ्वीच्या चन्द्राविरुद्ध बाजूवर ओहोटी आलेली असते.

भरती - ओहोटीच्या चक्राचा चन्द्राच्या कक्षेवर सूक्ष्मसा परिणाम होतो. या चक्राच्या परिणामाने चन्द्र हळूहळू पृथ्वीपासून दूर जात आहे. ही गती वर्षाला ३.८ सेमी इतकी सूक्ष्म आहे.[३१] जोपर्यन्त चन्द्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव पृथ्वीवरील समुद्रांवर होत राहील तोपर्यंत चन्द्र पृथ्वीपासून दूर जात राहील. त्यानन्तर चन्द्राची कक्षा स्थिर होईल.

ग्रहणेसंपादन करा

 
मार्च ३ २००७ रोजी दिसलेले चन्द्रग्रहण

जेव्हा चन्द्र, पृथ्वी व सूर्य एका रेषेत येतात, तेव्हा एकाची छाया दुसऱ्यावर पडते. यालाच ग्रहण असे म्हणतात. सूर्यग्रहण अमावास्येच्या आसपास होते जेव्हा चन्द्र, पृथ्वी व सूर्याच्या मध्ये येतो. याउलट चन्द्रग्रहण पौर्णिमेच्या आसपास होते जेव्हा पृथ्वी, चन्द्र व सूर्य यांच्यामध्ये येते. चन्द्राची कक्षा ही पृथ्वीच्या कक्षेशी जवळजवळ ५ अंशाचा कोन करते. त्यामुळेच प्रत्येक पौर्णिमा अथवा अमावास्येला ग्रहण होत नाही. ग्रहण होण्यासाठी चन्द्र हा पृथ्वी व चन्द्राच्या कक्षा जिथे एकमेकांना छेदतात तिथे असावा लागतो. या छेदनबिन्दूंना भारतीय ज्योतिषशास्त्रात राहू आणि केतू असे म्हणतात. त्यामुळेच चन्द्र किंवा सूर्याला राहू वा केतूने गिळले की ग्रहण होते, अशी कविकल्पना केली गेली आहे. सामान्य लोकांना किचकट गणित समजत नाही, त्यांना ही ’गिळण्या’ची कल्पना पटते. [३५]

खगोलशास्त्रज्ञांनी वेगवेगळी गणिते करून असा निष्कर्ष काढला आहे की सूर्यग्रहण अथवा चन्द्रग्रहण हे दर ६,५८५.३ दिवसांनी (१८ वर्षे, ११ दिवस व ८ तास) होते. या कालावधीला सारोस चक्र असे म्हणतात.[३६]

चन्द्र व सूर्याच्या कक्षा (पृथ्वीवरून पाहताना) बऱ्याच ठिकाणी एकमेकांना छेदतात, त्यामुळेच खग्रास अथवा खण्डग्रास सूर्यग्रहणे पहायला मिळतात. खग्रास सूर्यग्रहणात सूर्य पूर्णपणे चन्द्राच्या मागे झाकला जातो व सूर्याभोवती असणारे तेजोवलय (Corona) दृष्टिपथास येते. चन्द्र व पृथ्वीमधील अन्तर हे सूक्ष्म गतीने बदलत असल्यामुळे चन्द्राचा कोनीय व्यास कमी होत आहे. याचाच अर्थ असा की काही कोटी वर्षांपूर्वी प्रत्येक ग्रहणात सूर्य पूर्णपणे चन्द्रामागे झाकला जात होता. तसेच साधारण ६० कोटी वर्षांनन्तर चन्द्र कधीही पूर्णपणे सूर्याला झाकू शकणार नाही व फक्त खण्डग्रास सूर्यग्रहण पहायला मिळेल.

ग्रहणा सन्दर्भात घडणारी घटना म्हणजे अधिक्रमण.

भारतीय संस्कृतीतील चन्द्रसंपादन करा

भारतीय संस्कृतीत चन्द्राचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आजही भारतातील बहुतेक सणउत्सव हे चान्द्र दिनदर्शिकेप्रमाणेच साजरे केले जातात. उदा. गणेशोत्सव, दिवाळी, नारळी पौर्णिमा, इत्यादी. आश्विन महिन्यात येणारी पौर्णिमा ही कोजागरी पौर्णिमा असते. लख्ख चन्द्रप्रकाशाच्या या रात्री जाग्रण करून केशरी दूध पिण्याचा समारम्भ असतो. दम्याकरिता खास औषध कोजागरीच्या चान्दण्यात बनते.

इस्लामी पंचांगात अधिक महिना नसतो व वर्ष चान्द्रमासानुसार चालते, त्यामुळे मुसलमानी सण इसवी सनाच्या तारखेनुसार पाहिले तर थोडथोडे दिवस अलीकडेअलीकडे येतात.

मुसलमानी महिन्यांची सुरुवात चन्द्रदर्शनानन्तर होते. प्रतिपदेला किंवा त्यानन्तरच्या दिवशी चन्द्रदर्शन झाले की ईद साजरी होते.

चन्द्रावरच्या डागांना त्यांच्या तशा दिसण्यामुळे भारतीय संस्कृतीत चन्द्रावर असलेला ससा किंवा हरीण असे म्हटले आहे. हे डाग म्हणजे चन्द्राला लागलेला कलंक आहे, अशीही कविकल्पना आहे.

असे म्हणतात की श्रीरामाने लहानपणी चन्द्रासाठी हट्ट केला होता. तेव्हा सुमन्तांनी आरशात चन्द्राचे प्रतिबिम्ब दाखवून रामाला खुश केले होते.

फार पूर्वीपासूनच चन्द्र हा कविजनांना खुणावत आलेला आहे. अनेक प्रेमगीतांमधून चन्द्राचे उल्लेख आढळतात. कुठे चन्द्राला प्रेयसीच्या चेहऱ्याची उपमा दिलेली आढळते तर कुठे चन्द्राच्या साक्षीने प्रेमाच्या आणाभाका घेतलेल्या दिसतात. लहान मुलांच्या गाण्यांमध्येही चन्द्राला विशेष स्थान आहे. चन्द्र म्हणजे लहान मुलांचा मामा. त्यांच्या आईचा हा भाऊ असल्याने जर भाऊबीजेला भावाला ओवाळता आले नाही तर स्त्रिया चन्द्राला ओवाळतात. कडवा चौथ या उत्तर भारतीय व्रतात तिथल्या स्त्रिया नवऱ्याच्या हातून अन्नप्राशन करण्यापूर्वी चन्द्राला पीठ चाळायच्या चाळणीमधून पाहतात.

पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या चन्द्राच्या प्रकाशित भागाला चन्द्राची कला म्हणतात. शुक्ल प्रतिपदेपासून चन्द्र दर रात्री कलेकलेने वाढत असलेला दिसतो, आणि पौर्णिमेला पूर्ण वर्तुळाकार होऊन, पुढे अमावास्येपर्यन्त क्रमाक्रमाने लहान होतो. अमावास्येला चन्द्राची अप्रकाशित बाजू आपल्याकडे आल्याने चन्द्र दिसत नाही.

चन्द्राला संस्कृतमध्ये इन्दु, कुमुदबान्धव, चन्द्रमा, निशाकर, निशापति, मृगांक, रजनीनाथ, रोहिणीकान्त, शशांक, शशिन्‌, सुधांशु, सोम, वगैरे नावे आहेत. आकाशातल्या रोहिणी नक्षत्राचा तारा चन्द्राच्या जितक्या जवळ येतो, तितका कोणताच येत नाही, त्यामुळे रोहिणीला चन्द्राची पत्नी मानले जाते.

चन्द्राच्या प्रकाशाला चान्दणे किंवा कौमुदी म्हणतात. चन्द्रप्रकाशात जी कमळे फुलतात त्या कमळाच्या जातींना चन्द्रविकासी कमळे किंवा कुमुदिनी म्हणतात.

हिन्दू धर्मातील नवग्रह स्तोत्रात चन्द्राचा एक श्लोक आहे. तो असा-

दधिशङ्खतुषाराभं क्षीरोदार्णव सम्भवं | नमामि शशिनं सोमं शम्भोर्मुकुट भूषणं ||

या श्लोकाप्रमाणे, दही व शंख यांच्या तुषाराप्रमाणे शोभून दिसणाऱ्या, समुद्रातून उत्पन्न झालेल्या, भगवान शंकराच्या डोक्यावर दागिन्याप्रमाणे शोभणाऱ्या अशा ससा धारण केलेल्या सोमाला (चन्द्राला) मी नमस्कार करतो.

यानुसार चन्द्र हा पृथ्वीपासूनच निर्माण झाला आहे, असे म्हणता येईल.

भारतीयांच्या नावात किंवा आडनावात चन्द्र असलेली नावेसंपादन करा

इन्दुमती, ईश्वरचन्द्र, करमचन्द, केवलचन्द, कृष्णचन्द्र, गुलाबचन्द, घेलाचन्द, चन्दाराणी, चन्दू, चन्द्रकान्त, चन्द्रन्, चन्द्रमुखी, चन्द्रमोहन, चन्द्रवदन, चन्द्रशेखर, चन्द्रहास, चन्द्रा (नाव आणि आडनाव), चन्दात्रेय, चन्द्रानना, चन्द्रावळ (गडकऱ्यांच्या राजसंन्यासमधील एक पात्र), चान्दणी, चान्दबाली (गावाचे नाव), चान्दबिबी, जगदीशचन्द्र, दूतीचन्द, देवचन्द, ध्यानचन्द, नवीनचन्द्र, पिराचन्द, पूर्णचन्द्र, प्रेमचन्द, फतेचन्द, बंकिमचन्द्र, बालचन्द्र, भालचन्द्र. भूलचन्द, मूळचन्द, मूलचन्दानी, रामचन्द्र, लक्ष्मीचन्द, वालचन्द, शशि, शशिकान्त, शशिशेखर, शशिनाथ, शशिश्वर, शरच्चन्द्र, सरस्वतीचन्द्र, सुभाषचन्द्र, सोमनाथ, सोमेश्वर, सोमशखर, हरिश्चन्द्र, हिराचन्द, हुकूमचन्द, हेमचन्द्र, वगैरे.

इतर शब्दांतील चन्द्रसंपादन करा

ईद का चान्द, चन्द्रदर्शन, चन्द्रमौळी (घर), चेटीचण्ड, मधुचन्द्र,

समुद्र मन्थनसंपादन करा

असे मानण्यात येते की अमृतप्राप्तीसाठी देवांनी व दानवांनी केलेल्या समुद्र मन्थनातून चन्द्राची निर्मिती झाली. भगवान शंकराने हलाहल प्यायल्यानन्तर त्याच्या घशात निर्माण झालेल्या दाहाला शान्त करण्यासाठी चन्द्राचा उपयोग करण्यात आला असे पुराणात नमूद केलेले आहे.

कवितांमधील आणि गीतांमधील चन्द्र आणि चान्दणेसंपादन करा

  • अम्बरात नाजुकशी चन्द्रकोर हासे (भावगीत : मधुबाला जव्हेरी; संगीत : यशवन्त देव. कवयित्री : संजीवनी मराठे)
  • आधा है चन्द्रमा रात आधी, रह न जाएं तेरी मेरी बात आधी, मुलाकात आधी (चित्रपट - नवरंग, गीतकार - भरत व्यास; संगीतकार - सी. रामचन्द्र; गायक/गायिका - महेन्द्र कपूर, आशा भोसले)
  • उगवला चन्द्र पुनवेचा, मम हृदयी दरिया! उसळला प्रीतिचा! (नाट्यगीत: नाटक : पाणिग्रहण; गायिका : बकुळ पण्डित; संगीतकार : श्रीनिवास खळे; कवी : प्र.के. अत्रे; राग : मालकंस))
  • उडें जब जब झुल्फें तेरी........तुझे चान्द के बहाने देखूं, तू छत पर आजा गोरिये (हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट - नया दौर; संगीतकार - ओ.पी. नय्यर; गायक - मोहम्मद रफी, आशा भोसले)
  • ऐ चान्द बता मुझको, क्या इसी का नाम है प्यार (कवी -कमर जलालाबादी; हिन्दी चित्रपट - चान्द; संगीतकार - हुस्नलाल भगतराम; गायक - जी.एम दुरानी, झीनत बेगम, सितारादेवी)
  • कशी झोकात चालली कोळ्याची पोर, जशी चवथीच्या चन्द्राची कोर (चित्रपट - मोलकरीण; गीतकार - ग.दि. माडगुळकर; संगीतकार - वसन्त देसाई; गायिका - आशा भोसले)
  • कोणता मानू चन्द्रमा, भूवरीचा की नभीचा (भावगीत; गायक/संगीतकार : गजानन वाटवे, कवी : गु.ह. देशपाण्डे)
  • चन्दा की चान्दनी में झूमे झूमे दिल मेरा (हिन्दी चित्रगीत; चित्रपट : पूनम (१९५२); गायिका : लता मंगेशकर; संगीतकार : शंकर जयकिशन; गीतकार : हसरत जयपुरी)
  • चन्दा मामा दूर के पुए पकाए गुड़ के.. (पारम्पारिक हिन्दी बालगीत)
  • चन्दाराणी चन्दाराणी का गं दिसतेस थकल्यावाणी..(बालगीत/चित्रगीत; चित्रपट : जिव्हाळा; गायिका : आशा भोसले; संगीत : श्रीनिवास खळे; गीतकार : ग.दि. माडगुळकर)
  • चन्दा रे जारे जारे, पिया से सन्देसा मोरा कहियो जा.. (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : जिद्दी (१९४८); गायिका : लता मंगेशकर; संगीतकार : खेमचन्द प्रकाश; गीतकार : प्रेम धवन)
  • चन्दा रे मोरी पतिया ले जा, सजनी को पहुॅंचा दे रे (हिन्दी चित्रपटगीत, चितरपत - बनजारिन; गीतकार - पण्डित मधुर, संगीतकार - परदेसी; गायिका - लता मंगेशकर)
  • चन्द्र अर्धा राहिला, रात्र अर्धी राहिली.. (भावगीत; गायिका कृष्णा कल्ले; संगीत : यशवन्त देव; गीतकार : मधुकर जोशी)
  • चन्द्र दोन उगवले, जादू काय ही तरी? एक चन्द्र अम्बरी एक मंचकावरी (चित्रपटगीत; चित्रपट : भाग्यलक्ष्मी, गायक : सुधीर फडके; संगीत : राम कदम ; कवयित्री शान्ता शेळके; राग : यमन)
  • चन्द्र पहा उगवे मनोहर, आकाशाचा उत्सव म्हणुनी,गगनाचा हा माण्डव घालुनी, लहान मोठे गोलक आणुनी, कुणी विजेचे लावी दिवे (पाठ्यपुस्तकातील कविता)
  • चन्द्रावरती दोन गुलाब (भावगीत; गायक/संगीतकार : गजानन वाटवे; गीतकार : ग.दि. माडगुळकर)
  • चमकते चान्द को टूटा हुआ तारा बना डाला । मेरी आवारगी ने मुझको आवारा बना डाला (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : आवारगी; गायक : गुलाम अली; संगीतकार : अनु मलिक; गीतकार : आनन्द बक्षी
  • चल चल चन्द्रा पसर चान्दणे..(भावगीत; गायिका : कुमुदिनी पेडणेकर; संगीत : गजानन वाटवे; गीतकार : श्रीनिवास खारकर)
  • चान्दकिरणांनो जा जा जा रे माझ्या माहेरा, फुले प्रकाशाची माझ्या दारी अंथरा (चित्रपटगीत; चित्रपट : वैभव; गायिका : आशा भोसले, संगीत : राम कदम, कवी : ग.दि. माडगूळकर. राग : यमन)
  • चान्द फिर निकला, मगर तुम न आये, जला फिर मेरा दिल (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : पेईंग गेस्ट; गायिका : लता मंगेशकर; संगीतकार : सचिनदेव बर्मन; गीतकार : मजरूह सुलतानपुरी)
  • चान्द माझा हा हासरा.. (नाट्यगीत; नाटक : देवमाणूस; गायक/संगीतकार : सौदागर नागनाथ गोरे (छोटा गन्धर्व); गीतकार : नागेश जोशी; राग - ?)
  • चान्दणे शिम्पीत जाशी चालता तू चंचले.. (भावगीत; गायिका : आशा भोसले; संगीत : हृदयनाथ मंगेशकर; गीतकार : राजा बढे; राग : हंसध्वनी)
  • सितारों हमें न निहारो, हमरी ये प्रीत नई, चान्दसा मुखडा क्यूॅं शर्माया, ऑंख मिली और दिल घबराया (हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट इन्सान जाग उठा; कवी - शैलेन्द्र; संगीतकार - एस.डी. बर्मन; गायिका -आशा भोसले)
  • चान्द सितारे करते इशारे, हम हैं तुम्हारे, तुम हो हमारे (गीतकार : कमर जलालाबादी; हिन्दी चित्रपट : आदिल-ए-जहांगीर, १९५६; संगीतकार : हुस्नलाल भगतराम; गायक : तलत महमूद)
  • चान्द से परदा कीजिये । हॉं चान्द से पर्दा कीजिये.. (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : आओं प्यार करें (१९९४); गायक : कुमार साहू; संगीतकार : आदेश श्रीवास्तव; गीतकार : श्यामराज)
  • चान्दोबा चान्दोबा भागलास का.. (पारम्पारिक बालगीत)
  • चारुचन्द्र की चंचल किरणें, खेल रहीं हैं जल थल में (मैथिलीशरण गुप्त यांच्या 'पंचवटी' खण्डकाव्याच्या चौथ्या कडव्यातील लोकप्रिय ओळी)
  • चौदहवीं का चान्द हो, या आफताब हो.. (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : चौदहवीं का चान्द; गायक : मोहम्मद रफी; संगीतकार : रवी; गीतकार : शकील बदायुनी)
  • जा रे चन्द्रा, क्षणभर जा ना, मेघांच्या पडद्यात.. (भावगीत; गायक/संगीत दिग्दर्शक : बबनराव नावडीकर)
  • ठंडी हवाएॅं लहराके आये, ऋतु है जवॉं......चान्द और तारें, हॅंसते नज़ारें, मिलके सभी दिल में सखी, जादू जगाएॅं (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : नौजवान (१९५१); गायिका : लता मंगेशकर; संगीतकार : एस.डी. बर्मन; गीतकार : साहिर लुधियानवी)
  • तुम आये तो आज, मुझे याद, गली में आज चान्द निकला (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : जख़्म; गायिका : अलका याज्ञिक; गीतकार : आनन्द बक्षी; संगीत दिग्दर्शक : एम.एम. कीरवाणी/एम.एम. क्रीम)
  • तू कौन सी बदली में मेरे चान्द है आजा.. (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : खानदान (१९४२); गायिका : नूरजहान, शमशाद बेगम; संगीतकार : गुलाम हैदर)
  • तू मेरा चान्द, मैं तेरी चान्दनी, मैं तेरा राग तू मेरी रागिनी, नही दिल का लगाना कोई दिल्लगी, कोई दिल्लगी (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - दिल्लगी, गीतकार - शकील बदायुनी, संगीतकार - नौशाद; गायक - श्याम, सुरैया)
  • तोच चन्द्रमा नभात, तीच चैत्रयामिनी..(भावगीत; गायक/संगीतकार : सुधीर फडके; कवयित्री : शान्ता शेळके; राग : यमन)
  • देखो वो चान्द छुपके करता है क्या इशारे (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : शर्त (१९५४); गायक : हेमन्तकुमार, लता मंगेशकर; संगीतकार : हेमंतकुमार; गीतकार : एस.एच. बिहारी)
  • देवा तुझे कीती सुन्दर आकाश, सुन्दर प्रकाश देव देतो .........सुन्दर या चान्दणे, सुन्दर हा चन्द्र (पाठ्यपुस्तकातील कविता, कवी - ग.ह. पाटील)
  • निम्बोणीच्या झाडामागे चन्द्र झोपला गं बाई.. (अंगाईगीत/चित्रपटगीत; चित्रपट : बाळा गाऊं कशी अंगाई (१९७७); गायिका : सुमन कल्याणपूर; संगीत : एन. दत्ता; गीतकार : मधुसूदन कालेलकर)
  • पान जागे फूल जागे, भाव नयनी जागला । चन्द्र आहे साक्षिला, चन्द्र आहे साक्षिला..(चित्रपटगीत. चित्रपट : चन्द्र आहे साक्षीला; गायक : सुधीर फडके, आशा भोसले; गीतकार : जगदीश खेबूडकर)
  • पुनवेचा चन्द्रम आला घरी, चन्दाची किरणे दर्यावरी (चित्रपटगीत, चित्रपट - मंगळसूत्र, गीतकार - शान्ता शेळके; संगीतकार - बाळ पार्टे; गायिका - कृष्णा कल्ले)
  • प्रतिमा उरी धरोनी मी प्रीतिगीत गावे..........का रोहिणीस वाटे चन्द्रासवे असावे, हे भावस्वप्न अपुरे साकार तू करावे (भावगीत; गायिका : लता मंगेशकर; संगीतकार : वसन्त प्रभू; गीतकार : द.वि. केसकर; राग : पटदीप, भीमपलास)
  • बादलों की पालकी में, चान्द की आयी बारात (हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट : जलती निशानी; गायिका लता मंगेशकर; संगीतकार : अनिल विश्वास; कवी : कमर जलालाबादी)
  • मेरे भैय्या, मेरे चन्दा, मेरे अनमोल रतन ( हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट - काजल; गीतकार - साहिर लुधियानवी; संगीतकार - रवी; गायिका - आशा भोसले)
  • मैंने चान्द और सितारों की तमन्ना की थी (हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट - चन्द्रकान्ता; कवी - साहिर लुधियानवी; संगीतकार - एन. दत्ता; गायक - मोहम्मद रफी)
  • ये ये ताई पहा पहा, गंमत नामी किती अहा । चांदोबा खाली आला, हौदामध्ये बघ बुडला । (बालकविता, कवी : हरी सखाराम गोखले)
  • येह रात ये चान्दनी फिर कहॉं, सुन जा दिल की दासतॉं (हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट - जाल; गीतकार - साहिर लुधियानवी, संगीतकार एस, डी बर्मन, गायक - हेमन्तकुमार)
  • रागिणी मुखचन्द्रमा, उजळि उजळि पूर्णिमा (नाट्यगीत, नाटक - सुवर्णतुला; कवी - विद्याधर गोखले; संगीतकार - छोटा गन्धर्व; गायक - प्रसाद सावकार; राग - नारायणी; ताल - रूपक)
  • ऐकलात का हट्ट नवा हट्ट नवा, रामाला बाई चन्द्र हवा (भावगीत; कवी - श्रीनिवास खारकर; गायक-संगीतकार गजानन वाटवे)
  • रुत रंगीली आई चान्दनी छाई, चान्द मेरे आजा, चान्द मेरे आजा हो (कवी -कमर जलालाबादी; हिन्दी चित्रपट - मिर्झा साहिबॉं; संगीतकार - अमरनाथ-हुस्नलाल भगतराम; समूहगीत, गायक-नूरजहान, शमशाद बेगम, जोहरा
  • वो चान्द खिला वो तारे हॅंसे (हिन्दी चित्रपटगीत; चित्रपट : अनाडी; गायिका : लता मंगेशकर; संगीतकार : शंकर जयकिशन; गीतकार : शैलेन्द्र)
  • हमसे पूॅंछो कि कैसी थी वो रात, जब चान्द था पर तुम नहीं आये थे (हिन्दी गीत, गायक - नुसरत फतेह अली खान)
  • हाय चन्दा गये परदेश, चकोरी यहॉं रो रो मरे (हिन्दी चित्रपटगीत, चित्रपट - चकोरी; गीतकार - मुल्कराज बखरी, संगीतकार - हंसराज बेहेल; गायिका - लता मंगेशकर)
 
चन्द्र कलांनी वाढताना दिसतो

सन्दर्भसंपादन करा

  1. a b c d e स्पूडिज, पी.डी. (२००४). "चंद्र". वर्ल्ड बुक ऑनलाईन रेफरन्स सेंटर, नासा. 
  2. ^ गिलिज, जे.जे.; स्पूडिज, पी.डी. (१९९६). "चंद्राच्या पृथ्वीविन्मुख बाजूवरील मारियाची भौगोलिक संरचना". लुनार व प्लॅनेटरी सायन्स २७: ४१३–४०४. 
  3. a b c शियरर, सी. (२००६). "थर्मल व मॅग्मॅटिक इव्हॉल्यूशन ऑफ द मून". रिव्ह्यूज इन मिनरॉलॉजी व जियोकेमिस्ट्री ६०: ३६५–५१८. 
  4. ^ टेलर, जी.जे. (२०००-०८-३१). "अ न्यू मून फॉर द ट्वेंटिफर्स्ट सेंच्युरी". हवाई इन्स्टिट्यूट ऑफ जियोफिजिक्स ॲन्ड प्लॅनेटॉलॉजी. 
  5. ^ मेलोश, एच.जे. (१९८९). इम्पॅक्ट क्रेटरींग: अ जियोलॉजीक प्रोसेस. ऑक्सफर्ड युनि. प्रेस. 
  6. ^ टेलर, जी.जे. (१९९८-०७-१७). "द बिगेस्ट होल इन सोलर सिस्टिम". हवाई इन्स्टिट्यूट ऑफ जियोफिजिक्स ॲन्ड प्लॅनेटॉलॉजी. 
  7. ^ हेकेन, जी.; वनिमन, डी.; फ्रेंच, बी. (सं.) (१९९१). लुनार सोर्सबुक, अ यूजर्स गाईड टू द मून. न्यू यॉर्क: केंब्रिज युनि. प्रेस. pp. ७३६. 
  8. ^ "लुनार पोलर कॉम्पोसाईट्स". लुनार ॲन्ड प्लॅनेटरी इन्स्टिट्यूट. 
  9. ^ मार्टल, एल. (२००३-०६-०४). "द मून्स डार्क, आईसी पोल्स". हवाई इन्स्टिट्यूट ऑफ जियोफिजिक्स ॲन्ड प्लॅनेटॉलॉजी. 
  10. ^ "युरेका! आईस फाऊंड ऑन लुनार पोल्स". लुनार प्रॉस्पेक्टर (नासा). २००१-०८-३१. 
  11. ^ स्पूडिज, पी. (२००६-११-०६). "आईस ऑन द मून". द स्पेस रिव्ह्यू. 
  12. a b विक्झोरेक, एम. (२००६). "द कॉन्स्टिट्यूशन ॲन्ड स्ट्रक्चर ऑफ लुनार इंटीरियर". रिव्ह्यूज इन मिनरॉलॉजी ॲन्ड जियोकेमिस्ट्री ६०: २२१–३६४. 
  13. ^ म्यूलर, पी.; जोग्रेन, डब्ल्यू. (१९६८). "मॅसन्स : लुनार मास कॉन्सेंट्रेशन्स". सायन्स १६१: ६८०–६८४. 
  14. ^ "डॉपलर ग्रॅव्हिटी एक्सपेरिमेंट रिझल्ट्स". लुनार प्रॉस्पेक्टर (नासा). २००१-०८-३१. 
  15. ^ कोनोप्लीव, ए.; अस्मार, एस.; करांझा, ई.; जोग्रेन, डब्ल्यू.; युवान, डी. (२००१). "रिसेंट ग्रॅव्हिटी मॉडेल्स ॲज अ रिझल्ट ऑफ द लुनार प्रॉस्पेक्टस मिशन". इकारस ५०: १–१८. 
  16. ^ "मॅग्नेटोमीटर / इलेक्ट्रॉन रिफ्लेक्टोमीटर रिझल्ट्स". लुनार प्रॉस्पेक्टर (नासा). २००१. एप्रिल १२ २००७ रोजी पाहिले. 
  17. ^ हूड, एल.एल.; हुआंग, झेड. (१९९१). "फॉर्मेशन ऑफ मॅग्नेटिक ॲनॉमलीज ॲन्टिपोडल टु लुनार इम्पॅक्ट बेसिन्स: टू-डायमेन्शनल मॉडेल कॅलक्युलेशन्स". जे. जियोफिजिक्स रिसर्च ९६: ९८३७–९८४६. 
  18. ^ ग्लोबस, रूथ (२००२). "इम्पॅक्ट अपॉन लुनार ॲटमॉस्फियर". ऑगस्ट २९ २००७ रोजी पाहिले. 
  19. ^ स्टर्न, एस.ए. (१९९९). "द लुनार ॲटमॉस्फियर : हिस्टरी, स्टेटस, करंट प्रॉब्लेम्स, ॲन्ड कॉन्टेक्स्ट". रिव्ह. जियोफिज. ३७: ४५३–४९१. 
  20. ^ सरासरी तापमान
  21. ^ क्लीन, टी.; पाम, एच.; मेझ्गर, के.; हॅलिडे, ए.एन. (२००५). "एचएफ–डब्ल्यू क्रोनोमेट्री ऑफ लुनार मेटल्स ॲन्ड द एज ॲन्ड अर्ली डिफरन्शियेशन ऑफ द मून". सायन्स ३१० (५७५४): १६७१–१६७४. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  22. ^ बिंदर, ए.बी. (१९७४). "ऑन द ओरिजिन ऑफ द मून बाय रोटेशनल फिजन". द मून ११ (२): ५३–७६. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  23. ^ मिट्लर, एच.ई. (१९७५). "फॉर्मेशन ऑफ ॲन आयर्न-पुअर मून बाय पार्शल कॅप्चर, किंवा : येट अनादर एक्झॉटिक थियरी ऑफ लुनार ओरिजिन". इकारस २४: २५६–२६८. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  24. ^ स्टिव्हन्सन, डी.जे. (१९८७). "ओरिजिन ऑफ द मून – द कोलाईजन हायपॉथिसिस". ॲन्युअल रिव्ह्यू ऑफ अर्थ ॲन्ड प्लॅनेटरी सायन्सेस १५: २७१–३१५. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  25. ^ कॅनप, आर.; अस्फाग, ई. (२००१). "ओरिजिन ऑफ द मून इन अ जायंट इम्पॅक्ट नियर द एन्ड ऑफ द अर्थ्‌स फॉर्मेशन". नेचर ४१२: ७०८–७१२. 
  26. ^ पॅपिके, जे.; रायडर, जी.; शियरर, सी. (१९९८). "लुनार सॅम्पल्स". रिव्ह्यूज इन मिनरॉलॉजी ॲन्ड जियोकेमिस्ट्री ३६: ५.१–५.२३४. 
  27. ^ हायसिंगर, एच.; हेड, जे.डब्ल्यू; वुल्फ, यू.; जौमान्म, आर.; न्यूकम, जी. (२००३). "एजेस ॲन्ड स्ट्रॅटिग्राफी ऑफ मेअर बॅसॉल्ट्स इन ओशनस प्रोसेलॅरम, मेअर नंबियम, मेअर कॉग्निटम, ॲन्ड मेअर इन्सुलॅरम". जे. जियोफिज. रिस. १०८: १०२९. 
  28. ^ नॉर्मन, एम. (२१/०४/२००१). "द ओल्डेस्ट मून रॉक्स". हवाई इन्स्टिट्यूट ऑफ जियोफिजिक्स ॲन्ड प्लॅनेटॉलॉजी. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  29. ^ वारिचियो, एल. (२००६). इनकॉन्स्टंट मून. लिब्रिस बुक्स. आय.एस.बी.एन. 1-59926-393-9. 
  30. ^ द स्मेल ऑफ मूनडस्ट फ्रॉम नासा
  31. a b "अपोलो लेझर रेंजिंग एक्सपेरिमेंट्स यिल्ड रिझल्ट्स". नासा. ११/०७/२००५. ३०/०५/२००७ रोजी पाहिले. 
  32. ^ रे, आर. (१५/०५/२००१). "ओशन टाईड्स ॲन्ड द अर्थ्‌स रोटेशन". आय्‌ईआरएस स्पेशल ब्युरो फॉर टाईड्स. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  33. ^ व्हॅम्प्यू, ए. "नो, इट्स नॉट अवर "सेकंड" मून!!!". १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. *वरील दुव्याची वेबॅक मशिनवरील आवृत्ती सप्टेंबर २८, २००७ (वरील दुव्यात त्रुटी जाणवल्याने वेबॅक मशिन वापरुन ही आवृत्ती मिळवलेली आहे.)
  34. ^ मोरेस, एम.एच.एम.; मॉर्बिडेली, ए. (२००२). "द पॉप्युलेशन ऑफ नियर-अर्थ ॲस्टेरॉईड्स इन कोऑर्बायटल मोशन विथ द अर्थ". इकारस १६०: १–९. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  35. ^ थिमन, जे.; कीटिंग, एस. (०२/०५/२००६). "एक्लिप्स ९९, फ्रिक्वेंटली आस्कड क्वेश्चन्स". नासा. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 
  36. ^ एस्पेनाक, एफ. "सारोस सायकल". नासा. १२/०४/२००७ रोजी पाहिले. 


बाह्य दुवेसंपादन करा

चित्र व नकाशे
चांद्र मोहिमा
चंद्राच्या कला
इतर