अॅल्युमिनियम

(ॲल्युमिनियम या पानावरून पुनर्निर्देशित)

ॲल्युमिनियम (रासायनिक सूत्र Al) (अणुक्रमांक १३) हा एक धातुरूप रासायनिक पदार्थ आहे.


ॲल्युमिनियम,  १३Al
सामान्य गुणधर्म
साधारण अणुभार (Ar, standard)  ग्रॅ/मोल
ॲल्युमिनियम - आवर्तसारणीमधे
[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलहायड्रोजन|हायड्रोजन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलहेलियम|हेलियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनललिथियम|लिथियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलबेरिलियम|बेरिलियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलबोरॉन|बोरॉन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलकार्बन|कार्बन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनत्रवायू|नत्रवायू]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलप्राणवायू|प्राणवायू]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलफ्लोरीन|फ्लोरीन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनिऑन|निऑन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलसोडियम|सोडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलमॅग्नेशियम|मॅग्नेशियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलॲल्युमिनियम|ॲल्युमिनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलसिलिकॉन|सिलिकॉन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलस्फुरद|स्फुरद]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलगंधक|गंधक]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलक्लोरिन|क्लोरिन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलआरगॉन|आरगॉन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलपोटॅशियम|पोटॅशियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलकॅल्शियम|कॅल्शियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलस्कॅन्डियम|स्कॅन्डियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलटायटॅनियम|टायटॅनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलव्हेनेडियम|व्हेनेडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलक्रोमियम|क्रोमियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलमँगेनीज|मँगेनीज]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनललोखंड|लोखंड]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलकोबाल्ट|कोबाल्ट]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनिकेल|निकेल]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलतांबे|तांबे]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलजस्त|जस्त]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलगॅलियम|गॅलियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलजर्मेनियम|जर्मेनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलआर्सेनिक|आर्सेनिक]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलसेलेनियम|सेलेनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलब्रोमिन|ब्रोमिन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलक्रिप्टॉन|क्रिप्टॉन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलरुबिडियम|रुबिडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलस्ट्रॉन्शियम|स्ट्रॉन्शियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलयिट्रियम|यिट्रियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलझिर्कोनियम|झिर्कोनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनायोबियम|नायोबियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलमॉलिब्डेनम|मॉलिब्डेनम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलटेक्नेटियम|टेक्नेटियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलरुथेनियम|रुथेनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलऱ्होडियम|ऱ्होडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलपॅलॅडियम|पॅलॅडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलचांदी|चांदी]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलकॅडमियम|कॅडमियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलइंडियम|इंडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलकथील|कथील]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलअँटिमनी|अँटिमनी]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलटेलरियम|टेलरियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलआयोडिन|आयोडिन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलझेनॉन|झेनॉन]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलCaesium|Caesium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलBarium|Barium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलLanthanum|Lanthanum]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलCerium|Cerium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलPraseodymium|Praseodymium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनियोडायमियम|नियोडायमियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलPromethium|Promethium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलSamarium|Samarium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलEuropium|Europium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलGadolinium|Gadolinium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलTerbium|Terbium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलDysprosium|Dysprosium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलHolmium|Holmium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलErbium|Erbium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलThulium|Thulium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलYtterbium|Ytterbium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलLutetium|Lutetium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलHafnium|Hafnium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलTantalum|Tantalum]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलTungsten|Tungsten]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलRhenium|Rhenium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलOsmium|Osmium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलIridium|Iridium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलPlatinum|Platinum]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलसोने|सोने]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलपारा|पारा]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलThallium|Thallium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलLead|Lead]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलBismuth|Bismuth]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलPolonium|Polonium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलAstatine|Astatine]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलRadon|Radon]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलफ्रान्सियम|फ्रान्सियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलरेडियम|रेडियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलॲक्टिनियम|ॲक्टिनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलथोरियम|थोरियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलप्रोटॅक्टिनियम|प्रोटॅक्टिनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलयुरेनियम|युरेनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनेप्चूनियम|नेप्चूनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलप्लुटोनियम|प्लुटोनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलअमेरिसियम|अमेरिसियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलक्युरियम|क्युरियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलबर्किलियम|बर्किलियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलकॅलिफोर्नियम|कॅलिफोर्नियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलआइन्स्टाइनियम|आइन्स्टाइनियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलफर्मियम|फर्मियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलमेंडेलेव्हियम|मेंडेलेव्हियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलनोबेलियम|नोबेलियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनललॉरेन्सियम|लॉरेन्सियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलरुदरफोर्डियम|रुदरफोर्डियम]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलDubnium|Dubnium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलSeaborgium|Seaborgium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलBohrium|Bohrium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलHassium|Hassium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलMeitnerium|Meitnerium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलDarmstadtium|Darmstadtium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलRoentgenium|Roentgenium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलCopernicium|Copernicium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलNihonium|Nihonium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलFlerovium|Flerovium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलMoscovium|Moscovium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलLivermorium|Livermorium]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलTennessine|Tennessine]]

[[

आवाज महाराष्ट्राचा न्यूज चैनलOganesson|Oganesson]]



Al

ॲल्युमिनियम
अणुक्रमांक (Z) १३
गण अज्ञात गण
भौतिक गुणधर्म
घनता (at STP)  ग्रॅ/लि
आण्विक गुणधर्म
इतर माहिती
संदर्भ | ॲल्युमिनियम विकीडाटामधे

शोधसंपादन करा

वैज्ञानिकांना १७८७ पर्यंत तुरटीत अनोळखी धातू असण्याची शक्यता वाटत होती. पण त्यातून तो धातू वेगळा करण्याची पद्धत त्यांना १८२५ पर्यंत तरी सापडली नव्हती. १८२५ मध्ये डेन्मार्कचे रसायनतज्ज्ञ ओस्र्टेड यांनी विद्युत अपघटन पद्धत वापरून अ‍ॅल्युमिनिअम धातू शोधला आणि अल्पप्रमाणात वेगळा केला. याच पद्धतीत सुधारणा करून जर्मन रसायनतज्ञ फ्रीड्रीख वोलर यांनी १८४५ पर्यंत गुणधर्म तपासता येईल एवढे अ‍ॅल्युमिनिअम मिळवले.

अ‍ॅल्युमिनिअम हा धातू पृथ्वीच्या कवचातील धातूंपैकी सर्वात विपुल म्हणजे ८.२ टक्के इतका असला तरी तो निसर्गात शुद्ध स्वरूपात सापडत नाही. आज इतक्या मोठय़ा प्रमाणात अ‍ॅल्युमिनिअमची उपलब्धता निर्माण होण्यासाठी दोन महत्त्वपूर्ण घटना घडल्या. पहिली घटना म्हणजे अ‍ॅल्युमिनिअम ऑक्साईडपासून अ‍ॅल्युमिनिअम धातू मिळवण्याची पद्धत अमेरिकी रसायनतज्ज्ञ चार्लस हॉल आणि फ्रेंच रसायनतज्ज्ञ पॉल हेरॉल्ट यांनी स्वतंत्रपणे १८८६ मध्ये विकसित केली आणि दुसरी घटना म्हणजे १८८८ मध्ये ऑस्ट्रेलियन रसायनतज्ज्ञ कार्ल जोसेफ बायर यांनी अगदी कमी खर्चात बॉक्साइट या खनिजापासून अ‍ॅल्युमिनिअम ऑक्साइडपासून मिळविण्याची ‘बायर’ पद्धत तयार केली.[१]

ॲल्युमिनियमसंबंधी आयुर्वेदाची मतेसंपादन करा

अ‍ॅल्युमिनियम हे प्रामुख्याने आपल्या स्मरणशक्तीवर घातक परिणाम करते, असे जगात अनेक ठिकाणी झालेल्या संशोधनातून सिद्ध झाले आहे. ब्रिटन, नॉर्वे, फ्रान्स आदी ठिकाणी हे संशोधन झाले आहे. अल्झायमर्स रिसर्च इन्स्टिट्टयूचे संचालक डॉ. मायकेल वैनर यांनी केलेल्या संशोधनात अ‍ॅल्युमिनियमच्या अधिक वापराने स्मृतिभ्रंश निर्माण होतो, असे म्हटले आहे.

अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांत अन्न शिजवणे घातकसंपादन करा

युनिव्हर्सिटी ऑफ सिनसिनाटी मेडिकल सेंटर येथे झालेल्या संशोधनात अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांत शिजवलेल्या अन्नाचे सेवन केले तर प्रत्येक वेळी त्यातील २ ते ४ मिलिग्रॅम अ‍ॅल्युमिनियम शरीरात जाते. सामान्यत: एका दिवसात जास्तीत जास्त २० मिलिग्रॅम एवढे अ‍ॅल्युमिनियम शरीरात निर्धोकपणे शोषले जाऊ शकते. अन्न शिजवण्यासाठी तसेच चहा बनविण्यासाठी अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी मोठ्ठया प्रमाणावर वापरली जातात. हे लक्षात घेऊन त्या भांड्यांचा सर्रास होणारा वापर थांबविणे गरजेचे आहे.

औषधातूनही अ‍ॅल्युमिनियमसंपादन करा

आधुनिक वैद्यकाच्या काही जंटासिड्डसमधून (अ‍ॅसिडिटीसाठीचे औषध) अ‍ॅल्युमिनियम हायड्रॉक्साईड हा घटक धोकादायक प्रमाणात शरीरात जातो, असे शास्त्रज्ञांनी म्हटले आहे. थोडे पित्त वाढले की, अशा गोळ्या खाणा‍‍र्‍यांचे प्रमाण अधिक आहे. त्यामुळे स्मृतिभ्रंश टाळण्यासाठी या गोळ्यांचा वापर कमीत कमी करणे आवश्यक आहे.

कुपोषण रोखण्यासाठी गेल्या २५ ते ३० वर्षांपासून अंगणवाडी योजना तसेच गेल्या १५ वर्षांपासून शालेय पोषण आहार योजना अशा विविध योजना भारत सरकारच्या वतीने राबवल्या जातात. या योजनांमध्ये बहुतांशी ठिकाणी अन्न शिजवताना अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्डयांचा उपयोग केला जातो. वरील संशोधनात सांगितलेला स्मृतिभ्रंशाचा आणि अ‍ॅल्युमिनियमचा संबंध लक्षात घेता सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने स्टेनलेस स्टीलची किंवा चांगली कल्हई केलेली पितळेची पातेली वापरात येणे आवश्यक आहे. सोडियम अ‍ॅल्युमिनियम फॉस्फेट नावाचा घटक बेकिंग पावडरमध्येही वापरला जातो. विशेषत: काही केक्स तसेच काही प्रकारचे चीज बनविण्यासाठी याचा वापर केला जातो. याचे सेवनही बरीच मंडळी करत असतात. त्यातून माणसाच्या पोटात अ‍ॅल्युमिनियम जाते. काही रासायनिक शाम्पूमध्येही अ‍ॅल्युमिनियमचा वापर केला जातो. त्यामुळे नेहमी असे शाम्पू वापरणार्‍यांनी सावध राहणे गरजेचे आहे, कारण अ‍ॅल्युमिनियम हे शरीरामध्ये पोटातून, त्वचेवाटे तसेच फुप्फुसावाटेही शोषले जाते. त्याचबरोबर सौंदर्य प्रसाधनांमध्ये घाम न येण्यासाठी वापरल्या जाणा‍या काहींमध्ये अ‍ॅल्युमिनियमचा वापर होतो हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे.

अर्थात अशुद्ध पाण्यातूनही अ‍ॅल्युमिनियम माणसाच्या पोटात जाऊ शकते. ‘युनिव्हर्सिटी ऑफ इन्स्टिट्टयूट ऑफ एन्व्हायरन्मेंटल स्टडीज्’मधील संशोधकांनी अ‍ॅल्युमिनियमच्या अति वापराबद्दल अशीच चिंता व्यक्त केली आहे. विशेषत: त्यामुळे फार मोठय़ा प्रमाणात अ‍ॅल्युमिनियम पोटात जाते, असे त्यांचे म्हणणे आहे. या सर्वाचा विचार करता अ‍ॅल्युमिनियम हा घटक आरोग्याला घातक असून स्मृतिभ्रंशाचे एक मोठे कारण आहे हे सिद्ध होते. त्यामुळे त्याचा वापर टाळणे हेच आवश्यक असून अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी न वापरणे गरजेचे आहे.

संदर्भ आणि नोंदीसंपादन करा

  1. ^ शुभदा वक्टे (12 मार्च 2018). "कुतूहल : मौल्यवान अ‍ॅल्युमिनिअम!". Loksatta (Marathi मजकूर). 14-03-2018 रोजी पाहिले. "बायर आणि हॉल-हेरॉल्ट या दोनही पद्धती वापरून आज जगभर अ‍ॅल्युमिनिअमचे उत्पादन किफायतशीरपणे घेतले जाते"