मुख्य मेनू उघडा

प्रांगार (कार्बन; मराठीत कर्ब)) (C, अणुक्रमांक ६) हे घनरूप अधातू मूलद्रव्य आहे. जगातील मुख्य पदार्थ हे कार्बनपासून बनलेले आहेत. कार्बन हा मुक्त किंवा संयुगावस्थेत आढळतो.

कार्बन (कर्ब),  C
कार्बनची दोन रूपे - हिरा आणि ग्रॅफाईट
कार्बनची दोन रूपे - हिरा आणि ग्रॅफाईट
सामान्य गुणधर्म
पर्यायी नावे कर्ब, प्रांगार (?)
अपरूप हिरा, ग्रॅफाईट
दृश्यरूप पारदर्शक स्फटिक (हिरा) आणि काळा अस्फटिक (ग्राफाईट)
साधारण अणुभार (Ar, standard) १२ ग्रॅ/मोल
कार्बन (कर्ब) - आवर्तसारणीमधे
हायड्रोजन हेलियम
लिथियम बेरिलियम बोरॉन कार्बन नत्रवायू प्राणवायू फ्लोरीन निऑन
सोडियम मॅग्नेशियम ॲल्युमिनियम सिलिकॉन स्फुरद गंधक क्लोरिन आरगॉन
पोटॅशियम कॅल्शियम स्कॅन्डियम टायटॅनियम व्हेनेडियम क्रोमियम मँगेनीज लोखंड कोबाल्ट निकेल तांबे जस्त गॅलियम जर्मेनियम आर्सेनिक सेलेनियम ब्रोमिन क्रिप्टॉन
रुबिडियम स्ट्रॉन्शियम यिट्रियम झिर्कोनियम नायोबियम मॉलिब्डेनम टेक्नेटियम रुथेनियम ऱ्होडियम पॅलॅडियम चांदी कॅडमियम इंडियम कथील अँटिमनी टेलरियम आयोडिन झेनॉन
Caesium Barium Lanthanum Cerium Praseodymium नियोडायमियम Promethium Samarium Europium Gadolinium Terbium Dysprosium Holmium Erbium Thulium Ytterbium Lutetium Hafnium Tantalum Tungsten Rhenium Osmium Iridium Platinum सोने पारा Thallium Lead Bismuth Polonium Astatine Radon
फ्रान्सियम रेडियम ॲक्टिनियम थोरियम प्रोटॅक्टिनियम युरेनियम नेप्चूनियम प्लुटोनियम अमेरिसियम क्युरियम बर्किलियम कॅलिफोर्नियम आइन्स्टाइनियम फर्मियम मेंडेलेव्हियम नोबेलियम लॉरेन्सियम रुदरफोर्डियम Dubnium Seaborgium Bohrium Hassium Meitnerium Darmstadtium Roentgenium Copernicium Nihonium Flerovium Moscovium Livermorium Tennessine Oganesson
-

C

सिलिकॉन
बोरॉनकार्बन (कर्ब)नत्रवायू
अणुक्रमांक (Z)
गण चौदावा गण (कर्ब गण)
आवर्तन
श्रेणी अधातू
विजाणूंची रचना [He] 2s2 2p2
विजाणू संख्या कक्षेनुसार
२,४
भौतिक गुणधर्म
रंग पारदर्शक (हिरा), काळा (ग्रॅफाईट)
स्थिती at STP घन
घनता (at STP) २.२६७ ग्रॅ/लि
आण्विक गुणधर्म
इतर माहिती
संदर्भ | कार्बन (कर्ब) विकीडाटामधे

संयुगावस्थेत कार्बन खालीलप्रमाणे आढळतो,

१) कार्बन डायऑक्साईड, कार्बोनेट ई.

२) जीवाश्म इंधने-दगडी कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू

३) कार्बनी पोषकद्रव्ये-पिष्टमय पदार्थ, प्रथिने, मेद

४) नैसर्गिक धागे-कापूस,लोकर, रेशीम.

कार्बनचे अवरूपता-निसर्गात मूलद्रव्ये एकापेक्षा अधिक रूपात आढळतात. त्यांचे भौतिक गुणधर्म वेगवेगळे असतात. मूलद्रव्यांच्या या गुणधर्माला "अवरूपता" असे म्हणतात.

उदा. कार्बन, सल्फर, फॉस्फरस इ.

कार्बनची अपरूपे-

अ)स्फटिक रूपे

- या रूपामधील अणूंची रचना नियमित व निश्चित असते.

- याचे द्रवनांक आणि उत्कलनांक उच्च असतात.

- यांची भौमितिक रचना निश्चित असते, तीक्ष्ण कडा आणि पृष्ठभाग सपाट असतो.

कार्बनची तीन स्फटिकी अपरूपे आहेत ती खालीलप्रमाणे-

१) हिरा-[१]

भारतात हिरा प्रामुख्याने कर्नाटक व मध्यप्रदेश या ठिकाणी सापडतो. हिऱ्यामध्ये प्रत्येक कार्बन शेजारील चार कार्बनशी सहसंयुज बंधाने विशिष्ट पद्धतीने बांधलेला असतो. त्यामुळे हिरा टणक असतो.

गुणधर्म-

१) निसर्गात सर्वात जास्त टणक पदार्थ आहे.

२) घनता = ३.५ ग्रॅम/घन सें.मी.

३) विद्युत दुर्वाहक आहे.

४) हिऱ्यावर आम्ल आणि आम्लारी याचा काहीही परिणाम होत नाही.

५) हिरा कोणत्याही द्रावकात विरघळत नाही.

२) ग्राफईट-

ग्राफईटमध्ये प्रत्येक कार्बन इतर तीन कार्बनसोबत षट्कोनामध्ये बंधीत असतो. ग्राफईटचे स्फटीक ग्राफीनच्या अनेक स्तरांनी बनलेले असते.

गुणधर्म:-

१) निसर्गात सापडणारे ग्राफईट काळे,गुळगुळीत,मऊ आणि ठिसूळ असते.

२) मुक्त इलेक्ट्रॉन असल्याने हे विद्युत सुवाहक असतात.

३) ग्राफईटची घनता १.९ ते २.३ ग्राम प्रति घन सें.मी. आहे.

४) ग्राफईट बहुतांश द्रावकांमध्ये विरघळत नाही.

उपयोग:-

१) ग्राफईटचा उपयोग वंगण तयार करण्यासाठी होतो.

२) ग्राफईटचा उपयोग कार्बन इलेक्ट्रोड बनविण्यासाठी होतो.

३) लिहिण्याच्या पेंसिलमध्ये ग्राफईट व विशिष्ट प्रकारची माती वापरली जाते.

४) रंग, पॉलिश तयार करताना ग्राफईट वापरतात.

५) आर्क दिव्यांमध्ये ग्राफईट वापरतात.

६) वजनाने हलके व टिकाऊ असल्याने याचा उपयोग खेळाचे साहित्य तयार करण्यासाठी होतो.

७) त्याच्या निसरड्या स्वभावामुळे, मशीनच्या भागामध्ये ग्राफईट कोरडे वंगण म्हणून वापरले जाते.

८) रसायनांना प्रतिरोधक असणे आणि उच्च द्रवनांक  आणि ते उष्णतेचे एक चांगले सुवाहक आहे म्हणून क्रूसिब्ल्स बनविण्यासाठी ग्राफईट वापर केला जातो.

प्रांगार मूलद्रव्याची ३ समस्थानिके आहेत, प्रांगार-१२ (१२C), प्रांगार-१३ (१३C), प्रांगार-१४ (१४C). त्यातले प्रांगार-१२ (१२C) आणि प्रांगार-१३ (१३C) ही दोन स्थिर समस्थानिके आहेत, पण प्रांगार-१४ (१४C) हा किरणोत्सर्गी समस्थानिक आहे. त्याचा अर्धा जीवन काल ५७३० वर्षांचा आहे. प्रांगार-१४ (१४C)चा हा गुणधर्म वापरून पुरातन वस्तूचे कालमापन करतात.

अंतर्गत बांधणीमुळे प्रांगार वेगवेगळ्या प्रकारची रूपे दाखवतो. उदा० काळा कोळसा व चमकणारा हिरा ही एकाच प्रांगाराची दोन रूपे आहेत. पण अंतर्गत बांधणीमुळे त्यांत जमीन-अस्मानाचा फरक जाणवतो.

ब)अस्फटीकी अपरुपे(Non cryastaline/amorphous forms)

या रुपातील कार्बनच्या अणुंची रचना ही नियमित नसते. दगडी कोळसा,लोनारी कोळसा,कोक ही कार्बनची अस्फटीकी रुपे आहेत.

1)दगडी कोळसा- दगडी कोळसा हे एक जिवास्म एन्धण असुन यामधे कार्बन,ऑक्सीजन व हायड्रॉजन असतात. यात मोठ्या प्रमाणात नायट्रोजन,फॉस्फरस, सल्फर असतात. हा स्थायू रुपात सापडतो. याचे चार प्रकार आहेत.

अ)पीठ : कोळसा तयार होतानाची पहिली पायरी म्हणजे पीठ तयार होने होय. यामधे पाण्याचे प्रमाण जास्त व कार्बनचे प्रमाण 60% पेक्षा खुप कमी असते म्हणून यापासून कमी उष्णता मिलते.

आ)लिग्नाईट: जमीनच्या आत वाढता दाब व तापमान यामुळे पिट चे.रुपांतर लिग्नाईट मधे झाले. यामधे कार्बन चे प्रमाण 60-70% असते . कोळसा तयार करायची दुसरी पायरी म्हणजे लिग्नाईट होय.

इ)ब्युटीमिनस: कोळस्याच्या निर्मितीच्या तिसरया पायरित ब्युतिमिनस तयार झाला. यात कार्बन चे प्रमाण सुमारे 70 ते 90% असते.

ई)अँन्थ्र्यासाईट:कोळसाचे शुद्ध स्वरुप म्हणून हा ओळखला जातो. हा कोळसा असुन त्यात कार्बनचे प्रमाण सुमारे 95%असते.

2)चारकोल: प्राण्यांपासून तयार होणारा चारकोल हा प्राण्यांची हाडे, शिंगे इत्यादिंपासून तयार करतात तर वनस्पतींपासुन तयार होणारा चारकोल हा लाकडाच्या अपुरया हवेत केलेल्या ज्वलनापासून तयार होतो.

कोळसाचे उपयोग:

1)कारखान्यात व घरात कोळसा इंधन म्हणून वापरला जातो.

2)कोक,कोल गैस व कोल टार मिळवण्यासाठी कोळशाचा वापर करतात .

3)विद्युत निर्मितीसाठी औश्णिकविद्युत केन्द्रात वापरतात.

3)कोक: दगडी कोळशातन कोल गैस काढून घेतल्यावर उरणारया शुध्द कोळशाला कोक असे म्हणतात.

कोकचे उपयोग:

1)घरगुती इंधन म्हणून वापरतात

2)क्षपनकारक म्हणून कोकचा उपयोग करतात.

3)वॉटर गैस (CO + H2 ) व प्रोड्युसर गैसच्या (CO+H2+CO2+N3) निर्मितीत कोकचा उपयोग करतात.


स्फटिकरूपात हिरा



Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.