मुख्य मेनू उघडा

गुणक: 28°37′N 77°14′E / 28.61°N 77.23°E / 28.61; 77.23 दिल्ली(साचा:Lang-hi, पंजाबी: ਦਿੱਲੀ, उर्दू: دِلّی) or Dehli (साचा:Lang-hi, पंजाबी: ਦੇਹਲੀ, उर्दू: دهلی) हे उत्तर भारतातील एक महानगर आहे. राजकीयदृष्ट्या दिल्ली शहर एक केंद्रशासित प्रदेश आहे. या शहराचा कारभार केंद्र सरकार, दिल्ली राज्य शासन आणि तीन महानगर पालिका पाहतात. जी नवी दिल्ली भारतीय प्रजासत्ताकाची राजधानी आहे, ती दिल्ली या महानगरातील एक शहरी भाग आहे. दिल्लीची लोकसंख्या सुमारे दीड कोटी (इ.स. २००५चा अंदाज) असून ते जगातील सातवे सगळ्यांत जास्त लोकसंख्या असलेले महानगर आहे.[१][२][३][४] राजधानीचे शहर असल्याने येथे देशातील विविध भागातून नागरिक स्थायिक झाले आहेत, त्यामुळे दिल्ली हे एक बहुसांस्कृतिक महानगर बनले आहे. झपाट्याने झालेले शहरीकरण व वेगाने झालेली प्रगती त्यामुळे दिल्लीचा आर्थिक क्षेत्रात विकास झाला आहे. दिल्लीच्या नागरिकांची सरासरी मिळकत ही राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा बरीच जास्त आहे.[५]

  ?दिल्ली
राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र • भारत
—  मेट्रो  —
लोटस टेंपल
लोटस टेंपल

२८° ४२′ ००″ N, ७७° १२′ ००″ E

गुणक: 28°37′N 77°14′E / 28.61°N 77.23°E / 28.61; 77.23
प्रमाणवेळ भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
क्षेत्रफळ
उंची
१,४८३ चौ. किमी
• २३९ मी
जिल्हे
लोकसंख्या
घनता
मेट्रो
१,३३,००,००० (२ रा) (२००७)
• ७,७५८/किमी
• २,१५,००,००० (१ ला) (२००७)
भाषा हिंदी, पंजाबी, उर्दू
मुख्यमंत्री केंद्र शासन
राज्यपाल तेजेंद्र खन्ना
स्थापित १ नोव्हेंबर १९५८
विधानसभा (जागा) Unicameral (70)
कोड
पिन कोड
दूरध्वनी
UN/LOCODE
आरटीओ कोड

त्रुटि: "110 xxx" अयोग्य अंक आहे
• +११
• INDEL
• DL-xx
संकेतस्थळ: दिल्ली संकेतस्थळ

भूगोलसंपादन करा

दिल्ली व परिसराला मिळून अनौपचारिकपणे राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र असे म्हणतात. त्यात दिल्लीव्यतिरिक्त शेजारच्या हरियाणा राज्यातील फरिदाबाद व गुडगाव आणि उत्तर प्रदेशातील नॉयडा व गाझियाबाद या शहरांचा समावेश होतो. नैर्ऋत्येकडील अरवली पर्वतरांगा आणि पूर्वेकडील यमुना नदी यांच्यामध्ये वसलेली दिल्ली इतिहास काळापासून महत्त्वाचे ठिकाण मानले जाते.

इतिहाससंपादन करा

दिल्लीचा पुरातन उल्लेख महाभारत नावाच्या महापुराणात आढळतो. जिथे त्याचा उल्लेख प्राचीन इंद्रप्रस्थ म्हणून केला जातो. महाभारत काळात इंद्रप्रस्थ ही पांडवांची राजधानी होती. पुरातत्व पुरावांतील प्रथम पुरावा असे सूचित करतो की मानव ई. स. पु. दोन हजार वर्षांपूर्वीच दिल्लीत व आसपास होता.[६] मौर्य काळामध्ये ( 300 इ.स.पू.) इथल्या शहराचा विकास होऊ लागला. महाराज पृथ्वीराज चौहान यांचे दरबारी कवी चांद बरदाई यांची हिंदी रचना पृथ्वीराज रासो मध्ये तोमर राजा अनंगपाल यांचे दिल्लीचे संस्थापक, म्हणून वर्णन केले गेले आहे. असे मानले जाते की त्यांनी 'लाल-कोट' बांधला आणि मेहरौलीचा गुप्त कार्पेट लोखंडी खांब दिल्लीला आणला. दिल्लीत तोमरांचा राज्य कालखंड 400 ते 1200 वर्षाचा आहे. 'दिल्ली' किंवा 'दिल्लीका' शब्दाचा वापर उदयपुरात सापडलेल्या शिलालेखांवर प्रथम सापडला. या शिलालेखांची वेळ 1160 वर्षे निश्चित केली गेली. महाराज पृथ्वीराज चौहान हे दिल्लीचे शेवटचे हिंदू सम्राट मानले जातात.

इ. स. १२०७ नंतर दिल्ली दिल्ली सल्तनतची राजधानी बनली. खिल्जी राजवंश, तुघलक राजवंश, सय्यद राजवंश आणि लोधी घराण्यांसह इतर काही राजवटींनी यावर राज्य केले. असे मानले जाते की आजची आधुनिक दिल्ली बांधण्यापूर्वी दिल्ली सात वेळा विखुरली होती आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी वसली होती, त्यातील काही अवशेष आजही आधुनिक दिल्लीत दिसू शकतात. दिल्लीच्या तत्कालीन राज्यकर्त्यांनी बर्‍याच वेळा आपले रूप बदलले. सरहिंद जवळच्या युद्धात मोगल बादशाह हुमायूंनी अफगाण्यांचा पराभव केला आणि कोणताही विरोध न करता दिल्ली ताब्यात घेतली. हुमायूंच्या मृत्यूनंतर हेमू विक्रमादित्यच्या नेतृत्वात अफगाणांनी मुघल सैन्याचा पराभव केला व आग्रा व दिल्लीवर पुन्हा ताबा मिळविला. मुघल बादशहा अकबरने आपली राजधानी दिल्लीहून आग्रा येथे हलविली. अकबरचा नातू शाहजहां (१६२८-१६५८) यांनी सतराव्या शतकाच्या मध्यात सातव्या वेळी तोडगा काढला ज्याला शाहजहानाबाद असे म्हणतात. सामान्य बोलीभाषेत शाहजहानाबादला ओल्ड सिटी किंवा जुनी दिल्ली म्हणतात. प्राचीन काळापासून बर्‍याच राजांनी आणि सम्राटांनी जुन्या दिल्लीवर राज्य केले आणि त्याचे नावही वेळोवेळी बदलले गेले. जुनी दिल्ली 1737 नंतर मुघल सम्राटांची राजधानी राहिली. दिल्लीचा शेवटचा मोगल बादशहा बहादूर शाह जफर होता, तो निर्वासनमध्येच रंगून येथे मरण पावला.

१८५७ च्या सिपाही विद्रोहानंतर दिल्लीने ब्रिटीशांच्या राजवटीखाली राज्य सुरू केले. १८५७ च्या पहिल्या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या चळवळीस पूर्णपणे दाबल्यानंतर ब्रिटिशांनी बहादूरशाह जफरला रंगून येथे पाठवले आणि भारत पूर्णपणे इंग्रजांच्या ताब्यात झाला. सुरुवातीला त्यांनी कलकत्ता (आजकाल कोलकाता) ताब्यात घेतला पण ब्रिटीश राजवटीच्या शेवटच्या काळात पीटर महन यांच्या नेतृत्वात सोव्हिएत रशियाचा प्रभाव भारतीय उपखंडात झपाट्याने वाढू लागला. यामुळे ब्रिटिशांना असे वाटू लागले की कलकत्ता जो भारताच्या पूर्वेकडील प्रदेशात होता, तेथून अफगाणिस्तान आणि इराण इत्यादींवर सहजपणे नियंत्रण स्थापित करता येत नाही, नंतर या कारणास्तव १९११ मध्ये वसाहतीची राजधानी दिल्लीला हलविण्यात आली. केली गेली होती आणि बरीच आधुनिक बांधकाम कामे केली गेली होती. शहराचे मोठे भाग ब्रिटीश आर्किटेक्ट सर एडविन लुटियन्स आणि सर हर्बर्ट बेकर यांनी डिझाइन केले होते. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर ते अधिकृतपणे भारताची राजधानी म्हणून घोषित झाले. दिल्लीत बऱ्याच राजांच्या साम्राज्याचा उदय व पतन होण्याचे पुरावे अजूनही अस्तित्वात आहेत. खर्‍या अर्थाने, दिल्ली हे आपल्या देशाच्या भविष्यातील, भूतकाळातील आणि सध्याच्या परिस्थितीचे मिश्रण आहे. तोमर राज्यकर्त्यांमध्ये दिल्ली स्थापनेचे श्रेय अनंगपाल यांना जाते.

विशिष्ट भौगोलिक रचनेमुळे वायव्य हिंदुस्थानातून गंगेच्या खोर्‍यात जाणार्‍या जुन्या व्यापारमार्गांवर दिल्लीने दबदबा राखला. हे शहर पुरातन भारतातील अनेक साम्राज्यांची राजधानी होते. दिल्लीत स्थलांतरित होणार्‍यांची संख्या वाढत गेल्याने ती संस्कृती आणि बुद्धिजनांचे माहेरघर बनली.

परंतु वाढत्या लोकसंख्येमुळेच आज दिल्ली ही प्रदूषण, वाहतुकीची कोंडी, वीजटंचाई आणि पाणी टंचाई अशा अनेक समस्यांना तोंड देत आहे.

हवामान, भूगोल आणि लोकसंख्यासंपादन करा

दिल्ली-एनसीआरसंपादन करा

दिल्लीजवळील उत्तर प्रदेश, हरियाणा आणि राजस्थानमधील अनेक शहरे एनसीआरमध्ये आहेत.[७] एनसीआरची लोकसंख्या ४ कोटी ७० लाखाहून अधिक आहे. संपूर्ण एनसीआरमध्ये दिल्लीचे क्षेत्रफळ १,४८४. चौरस किलोमीटर आहे. देशाची राजधानी एनसीआरच्या २.९% आहे. उत्तर प्रदेशातील मेरठ, गाझियाबाद, गौतम बुद्ध नगर (नोएडा), बुलंदशहर, शामली, बागपत, हापूर आणि मुझफ्फरनगर यांचा समावेश आहे. हरियाणामध्ये फरीदाबाद, गुडगाव, मेवात, रोहतक, सोनीपत, रेवाडी, झज्जर, पानीपत, पलवल, महेंद्रगड, भिवडी, जिंद आणि करनाल यासारख्या जिल्ह्यांचा समावेश आहे. राजस्थानमधील दोन जिल्हे - भरतपूर आणि अलवर एनसीआरमध्ये समाविष्ट केले गेले आहेत.[८]

भौगोलिक स्थानसंपादन करा

राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली १,४८४. किमी२ (५७३ चौरस मैल) पर्यंत पसरली असून त्यापैकी ७८३ किमी२ (३०२ चौरस मैल) ग्रामीण आणि ७०० किमी२ (२७० चौ मैल) शहरी म्हणून घोषित केली आहेत. उत्तर-दक्षिण दिशेला दिल्लीची कमाल ५१.९ किमी (३२ मैल) आणि पूर्व-पश्चिमेस जास्तीत जास्त ४८.४८ किमी (३० मैल) रुंदी आहे. दिल्लीची देखभाल करण्यासाठी तीन संस्था कार्यरत आहेत: -

   दिल्ली महानगरपालिका: जगातील सर्वात मोठी स्थानिक संस्था असून अंदाजे १३७.८० लाख नागरिकांना (क्षेत्र १,३९७.३ किमी२ किंवा ५४० चौरस मैल) नागरी सेवा पुरविली जाते. हे क्षेत्र फक्त क्षेत्राच्या दृष्टीने टोकियोच्या मागे आहे. महानगरपालिका १३९७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पाहते. सध्या दिल्ली महानगरपालिका तीन भागात विभागली गेली आहे: अप्पर दिल्ली महानगरपालिका, पूर्व दिल्ली महानगरपालिका आणि दक्षिण दिल्ली महानगरपालिका.

   नवी दिल्ली नगरपरिषद: (एनडीएमसी) (क्षेत्र ४२.७ किमी२ किंवा १७ चौरस मैल) असे आहे नवी दिल्ली नगरपरिषदेचे नाव. त्याखालील क्षेत्राला एनडीएमसी क्षेत्र म्हणतात.

   दिल्ली कॅन्टोन्मेंट बोर्डः (क्षेत्र (४३ कि.मी.२ किंवा १७ चौरस मैल)[९] जे दिल्लीच्या कॅन्टोन्मेंट क्षेत्राची देखभाल करते.

दिल्ली हा खूप विस्तृत परिसर आहे. हे उत्तरेकडील सारूप नगर पासून दक्षिणेकडील राजोक्र्यापर्यंत पसरते. नजफगड पासून पूर्वेकडील यमुना नदीच्या पश्चिमेला शेवटचा भाग (तुलनेने पारंपारिक पूर्व टोक). तसे, त्याच्या पूर्वेकडील शहादारा, भजनपुरा इत्यादी मोठ्या बाजारातही येतात. वरील सीमांनी व्यापलेल्या शेजारील राज्यांमधील नोएडा, गुडगाव वगैरे भागदेखील राष्ट्रीय क्षेत्रात येतात. दिल्लीचे भौगोलिक स्वरूप खूप बदलत आहे. हे उत्तरेकडील सपाट कृषी मैदानापासून दक्षिणेस कोरड्या अरावली श्रेणीच्या सुरूवातीस बदलते. दिल्लीच्या दक्षिणेला मोठे नैसर्गिक तलाव असायचे. आता जास्त खाण झाल्यामुळे ते कोरडे झाले आहेत. त्यातील एक बडखल तलाव आहे. यमुना नदीने शहराचे पूर्व भाग वेगळे केले. या पुलांना यमुना पार म्हटले जाते, जरी ते अनेक पुलांद्वारे नवी दिल्लीशी चांगले जोडलेले आहेत. दिल्ली मेट्रो देखील आता दोन पुलांसह नदी पार करते.

दिल्ली उत्तर भारतात २८.६१° N  ७७.२३° E  वर स्थित आहे. हे हिमालयाच्या दक्षिणेस १६० किलोमीटर दक्षिणेस समुद्राच्या सपाटीपासून ७०० ते १००० फूट उंचीवर यमुना नदीच्या काठावर वसलेले आहे. हे उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिणेस तीन बाजूंनी हरियाणा राज्याद्वारे आणि पूर्वेला उत्तर प्रदेश राज्याने वेढलेले आहे. दिल्ली जवळजवळ संपूर्ण गंगेच्या प्रदेशात आहे. दिल्लीच्या भूगोलाचे दोन प्रमुख भाग म्हणजे यमुना बागायती मैदान आणि दिल्ली पर्वत (टेकडी). तुलनेने कमी स्तरीय मैदाने उप-लागवडीसाठी उत्कृष्ट जमीन प्रदान करतात, जरी हे पूरप्रवण क्षेत्र आहेत. हे दिल्लीच्या पूर्वेकडील बाजूस आहेत. आणि पश्चिमेला कड क्षेत्र आहे. त्याची कमाल उंची ३१८ मी (१०४३ फूट) पर्यंत पोहोचते. हे दक्षिणेस अरावल्ली पर्वतरांगेपासून सुरू होते आणि शहराच्या पश्चिम, उत्तर-पश्चिम आणि उत्तर-पूर्व भागात पसरते. दिल्लीची जीवनरेखा यमुना ही हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र नद्यांपैकी एक आहे. हिंडन ही आणखी एक छोटी नदी, पूर्व दिल्लीला गाझियाबादपासून विभक्त करते. दिल्ली सीज़्मिक क्षेत्र-IV मध्ये येत असल्याने येथे मोठ्या भूकंपाची शक्यता असते.

जल संपत्तीसंपादन करा

लाखो वर्षांपासून भूमिगत जलचर नैसर्गिकरित्या नद्या आणि पावसाच्या प्रवाहांनी जिवंत राहतात. गंगा-यमुना मैदानी भाग म्हणजे पाण्याचे सर्वोत्तम स्रोत असलेले क्षेत्र. त्यात चांगला पाऊस पडतो आणि हिमालयीन हिमनद्यांपासून वाहणा बारमाही नद्या वाहतात. दिल्लीसारख्या काही भागात सुदधा हेच घडते. दक्षिणेकडील पठाराचे उतार सपाट बाजुला असून डोंगराळ भागात नैसर्गिक तलाव तयार झाले आहेत. टेकड्यांवरील नैसर्गिक वन कवच अनेक बारमाही प्रवाहाचे पाळणे असायचे.[१०]

आज व्यापाराचे केंद्र म्हणून दिल्लीची ओळख आहे. यामागचे कारण म्हणजे वाहतूक करण्यायोग्य रुंद यमुना नदी आहे; ज्यामध्ये मालवाहतूकही करता येत असे. इ.स. पु. ५०० च्या आधीही ते नक्कीच एक समृद्ध शहर होते, जिथे त्याच्या मालमत्तेचे रक्षण करण्यासाठी शहर तटबंदीची आवश्यकता होती. सलीमगड आणि पुराण किल्ला आणि पुराण किलाच्या उत्खननात सापडलेल्या तथ्यांवरून असे प्राचीन शहर असल्याचे पुरावे मिळतात. इ.स. १००० पासून, त्याचा इतिहास, त्याची युद्धे आणि त्यांची जागा घेणारे राजवंश यांचे विस्तृत वर्णन आहे.[११]

भौगोलिकदृष्ट्या अरवल्ली पर्वतरांगांनी वेढलेले, दिल्लीच्या शहरी वसाहतींना काही खास वरदान मिळाले आहेत. अरावली श्रेणी व तिथली नैसर्गिक जंगले या तीन बारमाही नद्या दिल्लीच्या मध्यभागी यमुनेस मिळाल्या आहेत. दक्षिण आशियाई संरचनात्मक बदलांमुळे, यमुनेने आता त्याच्या जुन्या मार्गापासून पूर्वेकडे वीस किलोमीटर वळविला आहे.[१२] इ. स. पु. ३००० मध्ये, नदी दिल्लीच्या सध्याच्या 'ओढ्या' च्या पश्चिमेस वाहत असे. त्याच युगात, सरस्वती नदी अरावली रांगांच्या दुसर्‍या बाजूला वाहून असे, जी प्रथम पश्चिमेकडे आणि नंतर भूमिगत रचनेत भूमिगत झाली आणि पूर्णपणे नाहीशी झाली.

१८०७ मध्ये एका इंग्रजांद्वारे केलेल्या सर्वेक्षणानुसार, वरील नकाशा दिल्लीतील यमुनामध्ये भेटायला जाणारे प्रवाह दर्शवितो. एक तिलपतच्या टेकड्यांमध्ये दक्षिणेकडून उत्तरेकडे वाहते, तर दुसर्‍याने हौज खासमधील अनेक उपनद्या व्यापल्या आणि पूर्वेकडे वाहणार्‍या बारापुलाच्या जागी निजामुद्दीनच्या वरच्या यमुना प्रवाहात वाहिले. तिसरा आणि मोठा प्रवाह ज्याला साहिबी नदी म्हणतात (पूर्वी रोहिणी). हे दक्षिण-पश्चिमेकडून खाली उतरते आणि तेथील उत्तरेस यमुनेस भेटते. असे दिसते आहे की टेक्टोनिक हालचालीमुळे, त्याच्या प्रवाहाचे खाली प्रवाह काहीसे जास्त झाले होते, ज्यामुळे ते यमुनेत पडले. मागील मार्गावरील अधिक पाणी नजफगड तलावामध्ये वाहू लागते. सुमारे ७० वर्षांपूर्वी या सरोवराचे आकार २२० चौरस किलोमीटर होते. ब्रिटिशांनी साहिबी नदीची गाळ काढून ती स्वच्छ केली व त्याला नाला नजफगड असे नाव दिले व यमुनेत विलीन केले. या नद्या व यमुना-दिल्लीने अरवल्ली पर्वतरांगांच्या वाड्यात स्थायिक झालेल्या अनेक वस्त्यांना आणि राजधानींना नेहमीच पुरेसे पाणी दिले.

हिमालयीन हिमनद्यां मधून निघाल्यामुळे यमुना नदी बारमाही नदी आहे. परंतु वर नमूद केलेल्या इतर नद्या फक्त २०० वर्षांपूर्वीपर्यंत अरावल्लीच्या रांगांमध्ये नैसर्गिक जंगलाने संरक्षित होत्या तोपर्यंत बारमाही राहिल्या. दुर्दैवाने दिल्लीतील जंगलतोड खिलज्यांच्या काळापासून सुरू झाली. इस्लामचा स्वीकार न करणा स्थानिक बंडखोरांना आणि लुटणाऱ्यांना लुबाडण्यासाठी हे केले गेले. तसेच, वाढत्या शहरी लोकसंख्येचा ओढा वन प्रांत संकोचित करते. यामुळे वनांचलमधील संरक्षित पावसाचे पाणी कमी झाले.

ब्रिटीश राजवटीत, दिल्लीतील रस्ते आणि पूर-प्रतिरोधक बंधारे बांधल्यामुळे पर्यावरणीय बदलांमुळे वर्षाच्या उन्हाळ्यात हे नाले कोरडे होऊ लागले. स्वातंत्र्योत्तर काळात पावसाच्या पाण्याचे नाले, पदपथ व गल्ली सिमेंटद्वारे फरसबंदी झाल्याने या नद्यांमधील पाण्याचा नैसर्गिक प्रवेश रोखला गेला. अशा परिस्थितीत जिथे त्यांना मार्ग सापडला नाही, काँक्रीटच्या काँक्रीटच्या बांधकामामुळे, त्यांना भूमिगत जलवाहिन्या किंवा नदीमध्ये मिसळण्याचा कोणताही मार्ग नाही.

हवामानसंपादन करा

दिल्लीच्या हवामानात उन्हाळा आणि हिवाळ्यातील तापमानात बराच फरक आहे. उन्हाळा मोठा, अत्यंत उष्ण एप्रिल ते ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत असतो. मध्यंतरी पावसाळादेखील येतो. ही उष्णता देखील अत्यंत प्राणघातक ठरू शकते, ज्याने पूर्वी बरीच लोकांचे प्राण घेतले. मार्चच्या प्रारंभापासून वारा दिशा बदलते. ते वायव्येकडून दक्षिणपश्चिम दिशेने जातात. ते आपल्याबरोबर राजस्थानची गरम लाट आणि धूळ आपल्याबरोबर घेऊन जातात. ते उन्हाळ्याचा मुख्य भाग आहेत. त्यांना लू म्हणतात. उच्च ऑक्सिडेशन संभाव्यतेसह एप्रिल ते जून या महिन्यांत अत्यंत गरम असतात. जूनच्या अखेरीस आर्द्रतेत वाढ होते ज्यामुळे मान्सूनपूर्व पाऊस पडतो. यानंतर उन्हाळ्यापासून पावसाळ्याचे वारे वाहू लागतात, ज्यामुळे चांगला पाऊस पडतो. ऑक्टोबर - नोव्हेंबरमध्ये शिशिर कालावधी असतो जो हिवाळ्यात थंड असतो.

हिवाळा नोव्हेंबरपासून सुरू होतो, तो फेब्रुवारीच्या सुरूवातीस टिकतो. हिवाळ्यामध्येही दाट धुके असतात आणि शीतलहरी पसरते, जी पुन्हा त्याच उन्हाळ्यासारखी प्राणघातक आहे. [१] तापमानात -०.६ डिग्री सेल्सिअस (३०.९ ° फॅ) ते ४८ डिग्री सेल्सिअस (११८ ° फॅ) पर्यंत फरक पडतो.[१३] वार्षिक सरासरी तापमान २५ ° से. (७७ ° फॅ); मासिक सरासरी तापमान 13 ° से. ३२ डिग्री सेल्सिअस असते.[१४] सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ७१४ मिमी आहे. (२८.१ इं.), पावसाळ्यात जास्तीत जास्त जुलै ते ऑगस्ट पर्यंत पर्जन्य होते. दिल्लीत पावसाळ्याच्या सरासरी आगमनाची तारीख २९ जून आहे.[१५]

वायू प्रदूषणसंपादन करा

दिल्लीची एअर क्वालिटी इंडेक्स (एक्यूआय) साधारणत: जानेवारी ते सप्टेंबर दरम्यान मध्यम (१०१-२००) पातळी असते आणि नंतर ती अत्यंत खराब (३०१) ते (४००) किंवा तीन महिन्यांत धोकादायकही असते. (500+) ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत विविध कारणांमुळे, पेंढा जाळणे, दिवाळीत फटाके फोडणे यामुळे प्रदूषण वाढते.[१६]

लोकसंख्यासंपादन करा

१९०१ मध्ये दिल्ली हे एक छोटे शहर होते आणि लोकसंख्या ४ लाख होती. १९११ मध्ये ब्रिटीश भारत याची राजधानी बनल्यामुळे त्याची लोकसंख्या वाढू लागली. भारत फाळणीच्या वेळी, पाकिस्तानहून मोठ्या संख्येने लोक दिल्लीत स्थायिक झाले. विभाजनानंतरही हे स्थलांतर सुरूच होते. वार्षिक ३.८५% वाढीसह दिल्लीची लोकसंख्या २००१ मध्ये १ कोटी ३८ लाखांवर पोचली आहे.[१७] १९९१ ते २००१ या दशकात लोकसंख्या वाढीचा दर ४७.२% होता. दिल्लीतील लोकसंख्येची घनता प्रति किलोमीटर ९२९४ आणि स्त्री पुरुष प्रमाण ८२१ महिला आणि १००० पुरुष आहे. येथे साक्षरतेची टक्केवारी ८१.८२% आहे.

दिल्लीतील जिल्हेसंपादन करा

  • नवी दिल्ली
    • कनाट प्लेस • संसद मार्ग • चाणक्य पुरी
  • मध्यवर्ती दिल्ली
    • दरिया गंज • पहाड़ गंज • करौल बाग
  • उत्तर दिल्ली
    • सदर बाजार, दिल्ली  • कोतवाली, दिल्ली • सब्जी मंडी
  • ईशान्य दिल्ली
    • सीलमपुर • शाहदरा • सीमा पुरी
  • पूर्व दिल्ली
    • गाँधी नगर, दिल्ली • प्रीत विहार • विवेक विहार • वसुंधरा एंक्लेव
  • दक्षिण दिल्ली
    • कालकाजी • डिफेन्स कालोनी • हौज खास
  • नैर्ऋत्य दिल्ली
    • वसंत विहार • नजफगढ़ • दिल्ली छावनी
  • पश्चिम दिल्ली
    • • पटेल नगर • राजौरी गार्डन • पंजाबी बाग
  • वायव्य दिल्ली
    • सरस्वती विहार • नरेला • मॉडल टाउन

प्रेक्षणीय स्थळसंपादन करा

दिल्ली ही केवळ भारताची राजधानीच नाही तर पर्यटनाचे मुख्य केंद्र देखील आहे. राजधानी असल्याने, भारत सरकार, राष्ट्रपती भवन, संसद भवन, केंद्रीय सचिवालय इत्यादी अनेक कार्यालये येथे बरीच आधुनिक वास्तुकलेची नमुने पाहिली जाऊ शकतात; एक प्राचीन शहर असल्याने याला ऐतिहासिक महत्त्व देखील आहे. पुरातत्व दृष्टीकोनातून, जुना किल्ला, सफदरजंग मकबरे, जंतर-मंतर, कुतुब मीनार आणि लोहस्तंभ यासारख्या अनेक जगप्रसिद्ध बांधकामे येथे आकर्षण केंद्र मानली जातात. एकीकडे जागतिक वारसा मोगल शैली आहे जसे हुमायूंचे थडगे, लाल किल्ला आणि जुना किल्ला, सफदरजंगचे थडगे, लोधी कबर कॉम्प्लेक्स इत्यादी. भव्य ऐतिहासिक इमारती येथे आहेत आणि दुसर्‍या बाजूला निजामुद्दीन औलियाच्या पार्लोकिक दर्गा आहेत. बिरला मंदिर, आद्या कात्यायिनी शक्तीपीठ, बांगला साहेब गुरुद्वारा, बहाई मंदिर आणि जामा मशिद अशी जवळपास सर्व धर्मांची प्रसिद्ध धार्मिक स्थळे या शहरातील इंडिया गेट, राजपथ येथे बनविण्यात आली आहेत. भारतातील पंतप्रधान, जंतर-मंतर, लाल किल्ला तसेच अनेक प्रकारची संग्रहालये आणि कॅनॉट प्लेस, चांदनी चौक अशा अनेक बाजारासह मोगल गार्डन, गार्डन ऑफ फाइव्ह सेन्सेस, टाकाटोरा अशा अनेक बगिच्या आहेत. गार्डन, लोदी गार्डन, प्राणीसंग्रहालय इत्यादी जे दिल्लीला पर्यटकांना आकर्षित करतात.

शैक्षणिक संस्थासंपादन करा

दिल्ली हे भारतातील शिक्षणाचे महत्त्वपूर्ण केंद्र आहे. दिल्लीच्या विकासाबरोबरच येथे शिक्षणही वेगाने वाढले आहे. प्राथमिक शिक्षण बर्‍याचदा सार्वजनिक होते. मुले माध्यमिक शाळांमध्ये शिकत आहेत. महिलांचे शिक्षण सर्व स्तरांवर पुरुषांपेक्षा अधिक विकसित झाले आहे. इथल्या शैक्षणिक संस्थांचे विद्यार्थी भारताच्या कानाकोप .्यातून येतात. कला, वाणिज्य, विज्ञान, तंत्रज्ञान, औषध, कायदा व व्यवस्थापन या विषयात उच्चस्तरीय शिक्षण देण्यासाठी येथे बरीच सरकारी व खासगी शिक्षण संस्था आहेत. उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे दिल्ली विद्यापीठ, ज्या अंतर्गत अनेक महाविद्यालये आणि संशोधन संस्था आहेत. गुरु गोबिंदसिंग इंद्रप्रस्थ विद्यापीठ, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था, भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ, इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ, टीईआरआय - ऊर्जा व संसाधन संस्था आणि जामिया मिलिया इस्लामिया ही उच्च शिक्षण संस्था आहेत. 

दिल्ली राज्याचे मुख्यमंत्रीसंपादन करा

  • ब्रह्मप्रकाश चौधरी (काँग्रेस) : १७ मार्च १९५२ ते १२ फेब्रुवारी १९५५; दोन वर्षे ३३२ दिवस
  • गुरुमुख निहालसंग (काँग्रेस) : १२ फेब्रुवारी १९५५ ते १ नोव्हेंबर १९५६; एक वर्ष २६३ दिवस
  • १ नोव्हेंबर १९५६ ते २ डिसेंबर १९५६ : विधानसभा बरखास्त; ३७ वर्षे १ दिवस
  • मदनलाल खुराणा (भारतीय जनता पक्ष) : २ डिसेंबर १९९३ ते २६ फेब्रुवारी १९९६; दोन वर्षे ८६ दिवस
  • साहिबसिंग वर्मा (भारतीय जनता पक्ष) : २६ फेब्रुवारी १९९६ ते १२ ऑक्टोबर १९९८; दोन वर्षे २२८ दिवस
  • सुषमा स्वराज (भारतीय जनता पक्ष) : १२ ऑक्टोबर १९९८ ते ३ डिसेंबर १९९८; ५२ दिवस
  • शीला दीक्षित (काँग्रेस) : ३ डिसेंबर १९९८ ते २८ डिसेंबर २०१३; १५ वर्षे २५ दिवस
  • अरविंद केजरीवाल (आम आदमी पक्ष) : २८ डिसेंबर २०१३ ते १४ फेब्रुवारी २०१४; ४९ दिवस
  • १४ फेब्रुवारी २०१४ ते १४ फेब्रुवारी २०१५ : एक वर्ष एक दिवस
  • अरविंद केजरीवाल (आम आदमी पक्ष) : १४ फेब्रुवारी २०१५पासून....


संकेत जिल्हा प्रशासकीय केन्द्र लोकसंख्या (२००१ची गणना) क्षेत्रफळ (चौ.किमी) घनता (प्रती चौ.किमी)
DL दिल्ली दिल्ली १,३७,८२,९७६ १,४८३ ९,२९४

चित्रदालनसंपादन करा

 
KUTUBMINAR


संदर्भ आणि नोंदीसंपादन करा

  1. ^ Irfan Habib. The agrarian system of Mughal India, 1556-1707. Oxford University Press, 1999. आय.एस.बी.एन. 9780195623291. "... The current Survey of India spellings are followed for place names except where they vary rather noticeably from the spellings in our sources: thus I read "Dehli" not "Delhi ..." 
  2. ^ Royal Asiatic Society. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland. Cambridge University Press, 1834. "... also Dehli or Dilli, not Delhi ..." 
  3. ^ L.T. Karamchandani. India, the beautiful. Sita Publication, 1968. "... According to available evidence the present Delhi, spelt in Hindustani as Dehli or Dilli, derived its name from King ..." 
  4. ^ The National geographical journal of India, Volume 40. National Geographical Society of India, 1994. "... The name which remained the most popular is Dilli with variation in its pronunciation as Dilli, Dehli, or Delhi ..." 
  5. ^ Dayal, Ravi (July 2002). "A Kayastha’s View". Seminar (web edition) (515). 29 January 2007 रोजी पाहिले. 
  6. ^ www.indiatourism.com http://www.indiatourism.com/delhi-history/index.html |दुवा= शीर्षक हरवले (सहाय्य). 2019-09-18 रोजी पाहिले. 
  7. ^ "एनसीआर में शामिल हुए जींद,करनाल और मुजफ्फरनगर, मथुरा को नहीं मिली मंजूरी". Dainik Bhaskar (hi मजकूर). 2015-06-09. 2019-09-18 रोजी पाहिले. 
  8. ^ डेस्क, एबीपी न्यूज़ वेब (2018-01-04). "आप जिस दिल्ली-NCR में रहते हैं, जानिए- उसके बारे में A टू Z जानाकरी". abpnews.abplive.in (hi मजकूर). 2019-09-18 रोजी पाहिले. 
  9. ^ "नई दिल्ली नगरपालिका परिषद". विकिपीडिया (hi मजकूर). 2017-02-02. 
  10. ^ "Hindi Water Portal". hindi.indiawaterportal.org. 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  11. ^ "Hindi Water Portal". hindi.indiawaterportal.org. 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  12. ^ "Hindi Water Portal". hindi.indiawaterportal.org. 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  13. ^ Reporter, Our Staff (2005-01-07). "Fog continues to disrupt flights, trains". The Hindu (en-IN मजकूर). ISSN 0971-751X. 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  14. ^ "At 0.2°C, Delhi gets coldest day in 70 yrs : HindustanTimes.com". web.archive.org. 2006-01-11. 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  15. ^ "Monsoon reaches Delhi two days ahead of schedule". @businessline (en मजकूर). 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  16. ^ Jun 6, TNN | Updated:; 2017; Ist, 10:47. "delhi weather 2017: Delhi breathed easier from January to April | Delhi News - Times of India". The Times of India (en मजकूर). 2019-09-19 रोजी पाहिले. 
  17. ^ "2001 Census Results : Delhi". web.archive.org. 2007-08-11. 2019-09-21 रोजी पाहिले. 


बाह्य दुवेसंपादन करा