नांदेड जिल्हा

भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक जिल्हा.
नांदेड जिल्हा
नांदेड जिल्हा
महाराष्ट्र राज्याचा जिल्हा

१९° ०९′ ३६″ N, ७७° १९′ १२″ E

देश भारत ध्वज भारत
राज्य महाराष्ट्र
विभागाचे नाव औरंगाबाद विभाग
मुख्यालय नांदेड
तालुके अर्धापूरभोकरबिलोलीदेगलूरधर्माबादहदगावहिमायतनगरकंधारकिनवटलोहामाहूरमुदखेडमुखेडनांदेड (तालुक्याचे ठिकाण) • नायगावउमरी
क्षेत्रफळ १०,४२२ चौरस किमी (४,०२४ चौ. मैल)
लोकसंख्या ३३५६५६६ (२०११)
लोकसंख्या घनता ३२२ प्रति चौरस किमी (८३० /चौ. मैल)
साक्षरता दर ७६.९४
लिंग गुणोत्तर १.०६ /
जिल्हाधिकारी डॉ.विपीन इटनकर
लोकसभा मतदारसंघ नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ), हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)(काही भाग)
खासदार प्रतापराव पाटील चिखलीकर,(२०१९ लोकसभा)
संकेतस्थळ


हा लेख नांदेड जिल्ह्याविषयी आहे. नांदेड शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या


नांदेड जिल्ह्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमीसंपादन करा

नांदेड जिल्हा हा महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण-पूर्वेस व आंध्र प्रदेशकर्नाटक राज्याच्या सीमेलगत आहे. महाराष्ट्रातील मराठवाडा भागात असलेल्या नांदेड जिल्ह्याला ऐतिहासिक महत्त्व आहे. नांदेडात शीखांचे शेवटचे गुरु गोविंदसिंहजी महाराज यांचा गुरुद्वारा आहे. नांदेड संतकवी विष्णूपंत व रघुनाथ आणि वामन पंडित यांचे जन्मस्थान आहे. नांदेड जिल्ह्यात स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ व श्री गुरुगोविंदसिंहजी अभियांत्रिकी व तांत्रिक महाविद्यालय या महत्त्वाच्या शैक्षणिक संस्था आहेत.

नांदेड जिल्ह्याची सामाजिक व धार्मिक स्थितीसंपादन करा

नांदेड जिल्ह्यात विविध जाती-धर्माचे लोक वास्तव्यास आहे. हे शहर व्यापारी पेठ म्हणूनही प्रसिध्द आहे. हिंदू, मुस्लीम, बौध्द, शीख या धर्मातील लोकांची संख्या अधिक असूनजैन व पारशी धर्मातील लोकांची संख्या जेमतेम (नगण्य) आहे. नांदेड शहर हे गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. यामुळे हे शहर धार्मिक क्षेत्रही आहे. शहरात नृसिंहाचे मंदिर आहे. शिखांचे दहावे गुरु श्रीगुरु गोविंदसिंघजी यांच्या स्मरणार्थ बांधलेला गुरुद्वारा प्रसिध्द आहे. शिवाय जिल्ह्यातील माहूर या तालुक्याच्या ठिकाणी रेणूका मातेचे मंदिर आहे. माहूर परिसरात लेण्या आहेत. कंधार येथे प्राचीन भूईकोट किल्ला आहे. त्याठिकाणी एक दर्गाही आहे. दरवर्षी कंधारचा उरुस या नावाने फार मोठी जत्रा भरते. लोहा तालुक्यात माळेगाव येथे मल्हारी म्हाळसाकांताचे भव्य मंदिर आहे. दरवर्षी याही ठिकाणी फार मोठी जत्रा भरते. महाराष्ट्रातील पर्यटन स्थळ म्हणून या जत्रेचे आकर्षण असते. बिलोली या तालुक्याच्या ठिकणी जुने मस्जिदीवरील कोरीव कला व दगडी पुंगराचे कोरीव काम प्रेक्षणीय आहे. देगलूर येथील होहल भवानी मंदिर, धुंडा महाराज देगलूरकरची वारकरी संप्रादायाची ध्वजा हे प्रसिध्द आहे. नांदेड जिल्ह्यात उनकेश्वर धार्मिक पर्यटन स्थळ आहे. तेथील गरम पाण्याचे झरे हे ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. अशा रितीने सामाजिक व धार्मिक गौरवशाली परंपरा नांदेड जिल्ह्यास लाभलेली आहे. [१]

नांदेड जिल्ह्यातील राजकीय स्थितीसंपादन करा

जिल्ह्यात नांदेड लोकसभा मतदार संघ स्वतंत्र आहे. नांदेड लोकसभा मतदार संघ अंतर्गत उत्तर नांदेड, दक्षिण नांदेड, देगलूर, भोकर, नायगाव, मुखेड, माहूर, किनवट व कंधार हे विधानसभा मतदार संघ येतात. नांदेड जिल्ह्यात एकूण ९ विधानसभा मतदार संघ आहेत. नांदेड जिल्ह्याने आजपर्यंत देशातील राजकीय नेतृत्व घडविलेले आहे. कै. शंकरराव चव्हाण हे केंद्रीय गृहमंत्री तसेच महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांनी कार्यभार सांभाळलेला आहे. मा. अशोकराव चव्हाण हे देखील महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून कार्यभार सांभाळलेले आहेत. सध्या मा. डी. पी. सावंत हे राज्य मंत्री, उच्च व तंत्र व शिक्षण विभाग हे पद भूषवित आहेत. अशाप्रकाचे राजकीय नेतृत्व या 'नांदेड जिल्ह्याने तयार केलेले आहे.

नांदेड जिल्ह्याचे भौगोलिक स्थानसंपादन करा

नांदेड जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०,४२२ चौ.कि.मी आहे. जिल्ह्याची लोकसंख्या इ.स २००१च्या जनगणनेनुसार २८,७६,२५९ इतकी आहे. नांदेड जिल्ह्यात सरासरी पर्जन्यमान ९५३.८ मी.मी आहे. जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या- गोदावरी, मांजरा, आसना, मन्याड व पैनगंगा. नांदेड हे नाव श्री शंकराच्या नंदी या वाहनाच्या नावावरुन उगम पावले असल्याचे सांगण्यात येते.

नांदेड जिल्ह्यातील तालुकेसंपादन करा

अर्धापूर, भोकर, बिलोली, देगलूर, धर्माबाद, हदगाव, हिमायतनगर, कंधार, किनवट, लोहा, माहूर, मुदखेड, मुखेड, नांदेड (तालुक्याचे ठिकाण), नायगाव, उमरी

जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळेसंपादन करा

श्री गुरुगोविंदसिंह यांचा गुरुद्वारा, माहुरची रेणुकादेवी (शक्तिपीठ), बिलोली मशिद, कंधारचा किल्ला, लोहा तालुक्यातील माळेगाव यात्रा, सहस्रकुंड चा धबधबा किनवट तालुका, देगलूर तालुक्यातील सिद्धेश्वर मंदीर (होट्ट्ल), नांदेडचा किल्ला व मुखेड येथील शिवमंदिर

नांदेड जिल्ह्यातील शैक्षणिक स्थितीसंपादन करा

नांदेड जिल्हा हा शैक्षणिक दृष्ट्या महाराष्ट्रातील अग्रेसर जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. १९५८ मध्ये औरंगाबाद येथे मराठवाडा विद्यापीठाची स्थापना झाली. १९८४ पासून नांदेड येथे औरंगबाद विद्यापीठाचे उपकेंद्र कार्यरत होते. १७ सप्टेंबर १९९४ रोजी स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाची स्थापना झाली. या विद्यापीठाचे प्रथम कुलगुरु डॉ. जनार्धन वाघमारे, दुसरे कुलगुरु डॉ. शेषेराव सुर्यवंशी, तिसरे कुलगुरु डॉ. धनंजय येडेकर, २००८ पासून मे २०१३ पर्यंत डॉ. सर्जेराव निमसे हे कुलगुरु म्हणून कार्यरत होते. या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र नांदेड, परभणी, लातूर व हिंगोली या चार जिल्ह्याचे आहे. विद्यापीठ कक्षेत सध्या १८२ महाविद्यालये कार्यरत आहेत.[२]

नांदेड जिल्ह्यांच्या सलग्न जिल्हा सीमासंपादन करा

नांदेड जिल्हा हा गोदावरीच्या खोर्‍यात आग्नेय महाराष्ट्रात वसला आहे. आदिलाबाद व निझामाबाद (आंध्र प्रदेश), बिदर (कर्नाटक), यवतमाळ, लातूर, परभणी व हिंगोली हे जिल्हे नांदेड जिल्ह्याच्या सीमेस लागून आहेत. नांदेड जिल्हा महाराष्ट्राला (आग्नेय दिशेच्या बाजूने) कर्नाटक व आंध्र प्रदेश या राज्यांशी जोडतो.

नांदेड जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या व उपनद्यासंपादन करा

जिल्ह्याचा उत्तर व ईशान्य भाग सातमाळाचे डोंगर व मुदखेडच्या टेकड्यांनी व्यापलेला असून जिल्ह्याच्या दक्षिण- नैऋत्य सीमेवर बालाघाटचे डोंगर आहेत. जिल्ह्याच्या मध्य भागातून गोदावरी नदी वाहते, हा प्रदेश सपाट व सुपीक आहे. किनवट तालुक्यातील डोंगराळ भागात प्रामख्याने सागाची व बांबूची वने आढळतात.

बाह्य दुवेसंपादन करा

  1. ^ देशमुख, रा. नी. "आपला नांदेड जिल्हा".
  2. ^ साचा:Http://www.srtmun.ac.in/mr/