पुरंदर किल्ला

छत्रपती संभाजी महाराजांचे जन्मस्थान. हिंदवी स्वराज्याची पहिली लढाई.
(किल्ले पुरंदर या पानावरून पुनर्निर्देशित)


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

पुरन्दरचा किल्ला हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुुणे जिल्ह्यातिल सासवड गावाजवळ असलेला एक किल्ला आहे़.

<br /

पुरंदर
Purandar Fort entrance 2.jpg
किल्ले पुरंदर
पुरंदरचे ठिकाण दाखविणारा नकाशा
पुरंदरचे ठिकाण दाखविणारा नकाशा
पुरंदर
गुणक 18°10′N 73°35′E / 18.17°N 73.59°E / 18.17; 73.59
नाव पुरंदर
उंची १५०० मी.
प्रकार गिरिदुर्ग
चढाईची श्रेणी सोपी
ठिकाण पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र, भारत
जवळचे गाव सासवड
डोंगररांग सह्याद्री
सध्याची अवस्था
स्थापना १३५०


सह्याद्रीच्या पुरन्दर किल्ल्यावर छत्रपती सम्भाजी महाराजांचा जन्म झाला आहे हे या किल्ल्याचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक महत्त्व आहे . दक्षिणोत्तर पसरलेल्या मूळ रांगेतून काही फाटे पूर्व दिशेकडे फुटले आहेत. त्यापैकी एका फाट्यावर सिंहगड आहे. तोच फाटा पूर्वेकडे अदमासे २४ किलोमीटर धावून भुलेश्वर जवळ लोप पावतो. याच डोंगररांगेवर पुरन्दर आणि वज्रगड वसलेले आहेत. कात्रज घाट किंवा बापदेव घाट किंवा दिवे घाट ओलांडून पुरन्दरच्या पायथ्याशी जाता येते. किल्ल्याच्या चौफेर माच्या आहेत. किल्ला पुण्याच्या आग्नेय दिशेला अन्दाजे २० मैलांवर तर सासवडच्या नैऋत्येला ६ मैलांवर आहे. गडाच्या पूर्वेला बहुतांशी प्रदेश सपाट आहे तर पश्चिमेला डोंगराळ प्रदेश आहे. वायव्येला १३-१४ मैलांवर सिंहगड आहे. तर पश्चिमेला १९-२० मैलांवर राजगड आहे.

पुरन्दर किल्ला तसा विस्ताराने मोठा आहे. किल्ला मजबूत असून बचावाला जागा उत्तम आहे. गडावर मोठी शिबन्दी राहू शकते. दारुगोळा व धान्याचा मोठा साठा करून गड दीर्घकाळ लढवता येऊ शकत असे. एक बाजू सोडली तर गडाच्या इतर सर्व बाजू दुर्गम आहेत. गडावरून सभोवारच्या प्रदेशावर बारीक नजर ठेवता येते.[१]

इतिहाससंपादन करा

पुरन्दर म्हणजे इन्द्र. ज्याप्रमाणे इन्द्राचे स्थान बलाढ्य तसाच हा पुरन्दर. पुराणात या डोंगराचे नाव आहे 'इन्द्रनील पर्वत'. हनुमन्ताने द्रोणागिरी उचलून नेत असताना त्या पर्वताचा काही भाग खाली पडला तोच हा इन्द्रनील पर्वत. बहामनीकाळी बीदरचे चन्द्रसम्पत देशपाण्डे यांनी बहामनी शासनाच्या वतीने पुरन्दर ताब्यात घेतला. त्यांनी पुरन्दरच्यया पुनर्निर्माणास प्रारम्भ केला. त्याच घराण्यातील महादजी निळकण्ठ याने कसोशीने हे काम पूर्ण केले. येथील शेन्दर्‍या बुरूज बान्धताना तो सारखा ढासळत असे. तेव्हा बाहिरनाक सोननाक याने आपला पुत्र नाथनाक आणि सून देवाकाई अशी दोन मुले त्यात गाडण्यासाठी दिली. त्यांचा बळी घेतल्यावरच हा बुरूज उभा राहिला. हा किल्ला सन १४८९ च्या सुमारास निजामशाही सरदार मलिक अहमद याने जिंकून घेतला. पुढे शके १५५० मध्ये तो आदिलशाहीत आला. इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने शहाजीराजांना कैदेत टाकले. त्याच वेळी शिवाजी महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले. म्हणून शिवरायांचा बन्दोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे आपले वडील कैदेत होते तर दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी पुरन्दर किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता. महादजी निळकण्ठराव यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावाभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या पुरन्दर किल्ल्याच्या साहाय्याने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी नेताजी पालकर यास गडाचा सरनौबत नेमले. वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी सम्भाजी राजांचा जन्म पुरन्दरावर झाला. छत्रपती सम्भाजी महाराजांनी नखशिखांत, नायिकाभेद, सातशतक व बुधभूषण हे ग्रन्थ लिहिले. दशरथ यादव यांनी शम्भुराजे ही कविता लिहून सम्भाजी महाराजांचा खरा इतिहास माण्डण्याचा प्रयत्न केला. साहित्यिक छत्रपती सम्भाजीराजे हे पुस्तकही त्यांनी लिहिले आहे.


चालायचा शम्भू। याच पायवाटे। मुडपायचे काटे। आपोआप।।

झाडे वेली रान। हसायचे छान। वारा गुणगान। गायचाहो ।।१।।

संवगडी रोज। करायचे मौज। शम्भु य़ुवराज। मित्रसखा।।

क-हा नीरा दोघी। शम्भुला पाहात।आनन्दी मनात। व्हायच्याना।।२।।


पुरन्दर गड। मोठा अवघड। उभा वज्रगड। सोबतीला।।

जिजाऊंनी छावा। असा घडविला। डाग मडविला। स्वराज्याच्या।।३।।

रयतेची मूल। गडावर खेळ। कळेनाही वेळ। कधीजात।।

चिमुकला शम्भु। रांगत अंगणी।गडाच्या कोन्दणी। वाढूलागे।।४।।


आई विना शम्भु। मोठा होत होता। किती खाल्ल्या खास्ता। जिजाऊंनी।।

रुपानं देखणा। मराठ्यांचा बाणा। रयतेचा राणा। शम्भुराजा।।५।।

काय सांगू तुम्हा। शम्भुची ती ऐट। उजळली वाट। स्वराज्याची।।

चालायचा शम्भू। याच पायवाटे।मुडपायचे काटे । आपोआप।।६।।


दशरथ यादव यांच्या शिवधर्मगाथेतील छत्रपती सम्भाजी महाराज यांचे वर्णन करणारे हे अभंग आहेत.

पुरन्दरचा तहसंपादन करा

शके १५८७ म्हणजेच १६६५ मध्ये मोगल सरदार जयसिंहाने पुरन्दरला वेढा घातला. या युद्धाचे वर्णन सभासद बखरीमध्ये असे आढळते.

'तेव्हा पूरन्धरावरी नामजाद लोकांचा सरदार राजियाचा मुरारबाजी प्रभू म्हणून होता. त्याजबरोबर हजार माणूस होते. याखेरीज किल्ल्याचे एक हजारे असे दोन हजारे लोक होते. त्यात निवड करून मुरारबाजी याने सातशे माणूस घेऊन ते गडाखाली दिलेरखानावरी आले. दिलेरखान तालेदार जोरावर पठान पाच हजार याखेरीज बैईल वगैरे लोक ऐशी गडास चौतरफा चढत होती. त्यात होऊन सरमिसळ जाहले. मोठे धूरन्धर युद्ध जहले. मावळे लोकांनी व खासां मुरारबाजी यानी निदान करून भांडण केले. पाचशे पठाण लष्कर ठार जाहले. तसेच बहिले मारले.'

मुरारबाजी देशपाण्डेचे हे शौर्य पाहून दिलेरखान बोलिला,

'अरे तू कौल घे. मोठा मर्दाना शिपाई तुज नावाजितो.' ऐसे बोलीता मुरारबाजी बोलिला, 'तुझा कौल म्हणजे काय? मी शिवाजी महाराजांचा शिपाई तुझा कौल घेतो की काय?' म्हणोनि नीट खानावरी चालिला. खानावरी तलवारीचा वार करावा तो खानने आपले तीन तीर मारून पुरा केला. तो पडला. मग खानाने तोण्डात आंगोळी घातली, 'असा शिपाई खुदाने पैदा केला.'

दिलेरखानाने वज्रगड ताब्यात घेतला आणि पुरन्दरावर हल्ला केला व पुरन्दर माचीचा ताबा घेतला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. मुरारबाजी पडला आणि त्याच बरोबर पुरन्दरही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहासप्रसिद्ध 'पुरन्दरचा तह' झाला. यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी,

  1. पुरन्दर
  2. रुद्रमाळ
  3. कोण्ढाणा
  4. रोहिडा
  5. लोहगड
  6. विसापूर
  7. तुंग
  8. तिकोना
  9. प्रबळगड
  10. माहुली
  11. मनरंजन
  12. कोहोज
  13. कर्नाळा
  14. सोनगड
  15. पळसगड
  16. भण्डारगड
  17. नरदुर्ग
  18. मार्गगड
  19. वसन्तगड
  20. नंगगड
  21. अंकोला
  22. खिरदुर्ग (सागरगड)
  23. मानगड

    ८ मार्च १६७० मध्ये निळोपन्त मुजुमदाराने किल्ला स्वराज्यात आणला. सम्भाजी राजांच्या मृत्यूनन्तर किल्ला औरंगजेबाने जिंकला व त्याचे नाव 'आजमगड' ठेवले. पुढे मराठ्यांच्या वतीने शंकराजी नारायण सचिवांनी मोगलांशी भांडून पुरन्दर घेतला. शके १६९५ मध्ये छत्रपती शाहू यांनी किल्ला पेशवे यांस दिला. अनेक दिवस किल्ल्यावर पेशव्यांची राजधानी होती. शके १६९७ मध्ये गंगाबाई पेशवे यांना गडावर मुलगा झाला, त्याचे नाव सवाई माधवराव ठेवण्यात आले. इ.स. १८१८ मध्ये इंग्रजांनी गड आपल्या ताब्यात घेतला.

गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणेसंपादन करा

पुरन्दर आणि वज्रगड जरी एकाच डोंगरसोण्डेवर वसलेले असले तरी ते दोन स्वतन्त्र किल्ले आहेत.

  1. बिनी दरवाजा: पुरन्दर माचीवरील हा एकमेव दरवाजा. नारायणपूर गावातून किल्ल्यावर जाताना हा दरवाजा लागतो. दरवाज्यातून आत शिरल्यावर पहारेकर्‍याच्या देवड्या आहेत. समोरच पुरन्दरचा खन्दकडा आपले लक्ष वेधून घेतो. आत शिरल्यावर दोन रस्ते लागतात, एक सरळ पुढे जातो तर दुसरा डावीकडे मागच्या बाजूस वळतो. आपण सरळ रस्त्याने पुढे गेल्यावर उतारावर लष्कराच्या बराकी आणि काही बंगले दिसतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे बालेकिल्ल्याच्या पायथ्याशी एक मन्दिर दिसते. त्याचे नाव 'पुरन्दरेश्वर'.
  2. पुरन्दरेश्वर मन्दिर: हे मन्दिर महादेवाचे आहे. मन्दिरात इन्द्राची सव्वा ते दीड फुटापर्यंतची मूर्ती आहे. हे साधारणपणे हेमाडपन्ती धाटणीचे असावे. थोरल्या बाजीरावाने या मन्दिराचा जीर्णोद्धार केला.
  3. रामेश्वर मन्दिर: पुरन्दरेश्वर मन्दिराच्या मागील कोपर्‍यात पेशवे वंशाचे रामेश्वर मन्दिर आहे. हे पेशव्यांचे खाजगी मन्दिर होते. या मन्दिरापासून थोडे वरती गेल्यावर पेशव्या च्या दुमजली वाड्याचे अवशेष दिसतात. पेशवाईच्या आरम्भी बाळाजी विश्वनाथने तो वाडा बान्धला होता. या वाड्याच्या मागे विहीर आहे. येथून थोडे पुढे गेल्यावर दोन वाटा लागतात. एक वाट बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर जाते तर दुसरी खाली भैरवखिण्डीच्या दिशेने जाते. बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर गेल्यावर १५ मिनिटातच माणूस दिल्ली दरवाजापाशी येतो.
  4. दिल्ली दरवाजा: हा उत्तराभिमुख दरवाजा आहे. दरवाज्याच्या वळणावर श्री लक्ष्मी मातेचे देवालय आहे. आत गेल्यावर उजवीकडे आणखी एक दरवाजा दिसतो. डावीकडची वाट बालेकिल्ल्याच्या दुसर्‍या टोकापर्यन्त जाते. या वाटेने पुढे गेल्यावर काही पाण्याची टाकी लागतात.
  5. खन्दकडा: दिल्ली दरवज्यातून आत शिरल्यावर डावीकडे एक कडा थेट पूर्वेकडे गेलेला दिसतो. हाच तो खन्दकडा. या कड्याच्या शेवटी एक बुरूज आहे. बुरूज पाहून आल्यावर परत दरवाज्यापाशी यावे. येथून एक वाट पुढे जाते. या वाटेतच आजूबाजूला पाण्याची काही टाकी लागतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे एक उंचवटा लागतो. त्याच्या मागे पडक्या जोत्यांचे अवशेष आहेत. येथेच अम्बरखान्याचे अवशेष दिसतात. थोडे वर चढून पाहिल्यास वाड्याचे अवशेष दिसतात. वाटेवर पुढे गेल्यावर काही पाण्याचे हौद लागतात. या वाटेवरून पुढे जाताना एक वाट डावीकडे खाली गेली आहे. या वाटेने गेल्यावर केदार दरवाजा लागतो.
  6. पद्मावती तळे: मुरारबाजींच्या पुतळ्यापासून पुढे गेल्यावर पद्मावती तळे लागते.
  7. शेन्दर्‍या बुरूज: पद्मावती तळ्याच्या मागे बालेकिल्ल्याच्या वायव्येस, तटबन्दीच्या बरोबरीने एक बुरूज बान्धला आहे. त्याचे नाव शेन्दर्‍या बुरूज.
  8. केदारेश्‍वर: केदार दरवाजा पाहून मूळ वाटेने १५ मिनिटे चालून गेल्यावर काही पायर्‍या लागतात. त्या आपल्याला थेट केदारेश्‍वर मन्दिरापर्यंत घेऊन जातात. पुरन्दरचे मूळ दैवत म्हणजे केदारेश्‍वर. मन्दिराचा जीर्णोद्धार झालेला आहे. महाशिवरात्रीला हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. मन्दिराच्या समोरच एक दगडी दीपमाळ आहे. सभोवती दगडी फरसबन्दी आहे. केदारेश्‍वराचे मन्दिर म्हणजे किल्ल्यावरील अत्युच्च भाग. येथून राजगड, तोरणा, सिंहगड, रायरेश्‍वर, रोहिडा, मल्हारगड, कर्‍हेपठार हा सर्व परिसर दिसतो. या केदार टेकडीच्या मागे एक बुरूज आहे त्याला कोकण्या बुरूज असे नाव आहे.
  9. पुरन्दर माची: आल्या वाटेने माघारी फिरून दिल्ली दरवाज्यातून जाणार्‍या वाटेने थेट पुढे यावे म्हणजे आपण माचीवरील भैरवखिण्डीत जाऊन पोहोचतो. वाटेत वाड्याचे अनेक अवशेष दिसतात.
  10. भैरवगड: याच खिण्डीतून वज्रगडावर जाण्यासाठी वाट आहे. खिण्डीत शिवाजी महाराजांचा पुतळा आहे. या खिण्डीपर्यन्त गाडी रस्ता आलेला असल्याने त्या रस्त्यावरून गेल्यावर वाटेतच उजवीकडे राजाळे तलाव लागतो. पुरन्दरमाचीवर याच तलावाचे पाणी वापरले जाते.
  11. वीर मुरारबाजी: बिनी दरवाजातून आत शिरल्यावर उजवीकडे गेल्यावर समोरच मुरारबाजीचा पुतळा दिसतो. इ.स. १९७० मध्ये हा पुतळा उभा केला आहे.

गडावर जाण्याच्या वाटासंपादन करा

पुरन्दर किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन वाटा आहेत.

  1. पुण्याहून: पुण्याहून ३० कि. मी. अन्तरावर असणार्‍या सासवड या गावी यावे लागते.
  2. सासवडहून: सासवडहून सासवड - भोर किंवा सासवड नारायणपूर ही गाडी घेऊन नारायणपूर गावाच्या पुढे असणार्‍या 'पुरन्दर घाटमाथा' या थाम्ब्यावर उतरतात. हा घाटमाथा म्हणजे पुरन्दर किल्ला आणि समोर असणारा सूर्यपर्वत यामधील खिण्ड होय. या थाम्ब्यावर उतरल्यावर समोरच डोंगरावर एक दोन घरे दिसतात. या घरामागूनच एक पायवाट डावीकडे वर जाते. ही वाट पुढे गाडी रस्त्याला जाऊन मिळते. या वाटेने पाऊण तासात पुरन्दर माचीवरील बिनीदरवाजा गाठता येतो.

नारायणपूर हे किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव आहे. गावातूनच गाडीरस्ता थेट किल्ल्यापर्यन्त गेलेला आहे. पुणे ते नारायणपूर अशी बस सेवा देखील आहे. नारायणपूर गावातून गडावर जाण्यास दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे गाडीरस्ता. या रस्त्याने चालतचालत गड गाठण्यास २ तास पुरतात. तर दुसरी म्हणजे जंगलातून जाणारी पायवाट. या पायवाटेने एका तासात माणूस पुरन्दर माचीवरच्या बिनी दरवाज्यापाशी पोहोचतो.

राहण्याची सोयसंपादन करा

किल्ल्यावर मिलिटरीचे बंगले आहेत. यामध्ये राहण्याची सोय होऊ शकते. मात्र त्यासाठी तेथे असणार्‍या त्यांच्या अधिकार्यांची अनुमती घेणे आवश्यक आहे.येथे जाताना कोणतेही ओळखपत्र घेऊन जावे (आधार ,पॅन पत्र, मतदान ओळखपत्र इत्यादी)

जेवण्याची सोयसंपादन करा

जेवण्याची सोय स्वतः करावी लागते. पिण्याचे पाणी मात्र नेहमी सोबत ठेवावे कारण केदारेश्वर मन्दिरात पाण्याची सोय नाही .गडावर जेवण करण्यासाठी आपण केदारेश्वर मन्दीराच्या आवारात बसू शकतो .

हे ठिकाण गडावरील सर्वात उंच असल्यामुळे इथे वातावरण खूप छान आहे. एकत्रित स्नेहभोजन करण्यासाठी आपण याठिकाणी नक्की यायला हवे.


कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

जाण्यासाठी लागणारा वेळसंपादन करा

गडावर जाण्यासाठी पायथ्यापासून १ तास लागतो.

संदर्भसंपादन करा


बाह्य दुवेसंपादन करा

  • किल्ले पुरन्दर - जेजुरी सहल
  • सांगाती सह्याद्रीचा - यंग झिंगारो
  • डोंगरयात्रा - आनन्द पाळन्दे
  • दुर्गदर्शन - गो. नी. दाण्डेकर
  • किल्ले - गो. नी. दाण्डेकर
  • दुर्गभ्रमणगाथा - गो. नी. दाण्डेकर
  • सह्याद्री - स. आ. जोगळेकर
  • दुर्गकथा - निनाद बेडेकर
  • दुर्गवैभव - निनाद बेडेकर
  • इतिहास दुर्गांचा - निनाद बेडेकर
  • महाराष्ट्रातील दुर्ग - निनाद बेडेकर

हेसुद्धा पहासंपादन करा


छायाचित्रेसंपादन करा

इतर माहितीसंपादन करा

पुरन्दर[मृत दुवा]