मोगल

(मुघल या पानावरून पुनर्निर्देशित)

मुघल सम्राटांनी (किंवा मुघलांनी) भारतीय उपखंडावर त्यांचे मुघल साम्राज्य निर्माण केले आणि अनेक वर्ष राज्य केले, जे मुख्यत्वे भारत, पाकिस्तान, अफगाणिस्तान आणि बांगलादेश या आधुनिक देशांशी संबंधित होते. १५२६ पासून मुघलांनी भारताच्या काही भागांवर राज्य करण्यास सुरुवात केली आणि १६८० पर्यंत बहुतेक उपखंडावर राज्य केले. त्यानंतर त्यांची झपाट्याने घट झाली, परंतु १८५० पर्यंत ते प्रामुख्याने प्रदेश होते. मुघल मध्य आशियातील तुर्को-मंगोल वंशाच्या तैमुरीड राजवंशाची एक शाखा होती. त्यांचे संस्थापक बाबर होते, फरघाना खोऱ्यातील एक तैमुरीड राजपुत्र (आधुनिक उझबेकिस्तानमध्ये ), तैमूरचा थेट वंशज (ज्याला पाश्चात्य देशांमध्ये अधिक सामान्यतः टेमरलेन म्हणून ओळखले जाते) आणि चंगेज राजकन्येशी तैमूरचे लग्न जुळल्यानंतर चंगेज खान .

नंतरच्या अनेक मुघल सम्राटांकडे वैवाहिक संबंधांद्वारे महत्त्वपूर्ण भारतीय राजपूत आणि पर्शियन वंश होते, कारण सम्राटांचा जन्म राजपूत आणि पर्शियन राजकन्यांमध्ये झाला होता. उदाहरणार्थ, अकबर अर्धा पर्शियन होता (त्याची आई पर्शियन वंशाची होती), जहांगीर हा अर्धा राजपूत आणि चतुर्थांश पर्शियन होता आणि शाहजहान तीन चतुर्थांश राजपूत होता.

औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत, जगातील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था म्हणून जागतिक जीडीपीच्या २५% पेक्षा जास्त किमतीच्या साम्राज्याने, पूर्वेकडील चितगाव ते पश्चिमेला काबूल आणि बलुचिस्तान, उत्तरेकडील काश्मीरपर्यंत जवळजवळ सर्व भारतीय उपखंड नियंत्रित केले. दक्षिणेला कावेरी नदीचे खोरे.

मुघल घराण्याची वंशावळ. प्रत्येक राजाची फक्त प्रमुख संतती तक्त्यामध्ये दिली आहे.

त्यावेळी त्याची लोकसंख्या ११० ते १५० दशलक्ष (जगाच्या लोकसंख्येच्या एक चतुर्थांश) दरम्यान असण्याचा अंदाज आहे, ज्याचे क्षेत्रफळ ४ दशलक्ष चौरस किलोमीटर (१.२ दशलक्ष चौरस मैल) पेक्षा जास्त आहे. १८ व्या शतकात मुघल सत्तेचा झपाट्याने घट झाला आणि शेवटचा सम्राट, बहादूर शाह दुसरा, १८५७ मध्ये ब्रिटीश राजाची स्थापना करून पदच्युत झाला.

१७०० मध्ये मुघल साम्राज्य.

मुघल सम्राटांची यादी संपादन

मुघल सम्राटांची यादी अशी काहीशी आहे.

  • जांभळ्या रेषा उत्तर भारतावरील सुरी साम्राज्याच्या संक्षिप्त राजवटीचे प्रतिनिधित्व करतात.
  • भारतातील मुघल वंशाचा [१] संस्थापक बाबर होता. बाबर आणि त्याचे उत्तराधिकारी मुघल शासक तुर्क आणि सुन्नी मुस्लिम होते. बाबर हा मुघल सम्राट होता. ज्याने भारतातील मुघलांच्या सास-याने पादशाहीनंतरची सत्ता सांभाळली.
  • बाबरानंतर मुघलांच्या अनेक पिढ्यांनी भारतावर राज्य केले.
  • ज्यांच्यापैकी अकवार एक महान शासक असल्याचे सिद्ध झाले.
क्र. चित्र नाव जन्म नाव जन्म राज्यकाल मृत्यु टिप्पण्या
  बाबर जहीरुद्दीन मुहम्मद १४ फेब्रुवारी १४८३
अन्दीजान, उझबेकिस्तान
२० एप्रिल १५२६ - २६ डिसेंबर १५३० २६ डिसेंबर १५३० (वय ४७)
आग्रा, भारत
  हुमायूँ नसीरुद्दीन मुहम्मद हुमायूँ ६ मार्च १५०८
काबुल, अफगाणिस्तान
२६ डिसेंबर १५३० – १७ मे १५४० २७ जानेवारी १५५६ (वय ४७)
दिल्ली, भारत
-   शेरशाह सूरी फ़ारिद खान १४८६ १७ मे १५४० - २२ मे १५४५ २२ मे १५४५
-   इस्लाम शाह सूरी जलाल खान १५०७ २७ मे १५४५ - २२ नोव्हेंबर १५५४ २२ नोव्हेंबर १५५४
(२)   हुमायूँ नसीरुद्दीन मुहम्मद हुमायूँ ६ मार्च १५०८ २२ फेब्रुवारी १५५५ - २७ जानेवारी १५५६
(दूसरे राज्यकाल)
२७ जानेवारी १५५६ (वय ४७) १५४० मध्ये सुरी राजघराण्यातील शेरशाह सूरीने हुमायूनचा पाडाव केला, परंतु इस्लाम शाह सूरी (शेरशाह सूरीचा मुलगा आणि उत्तराधिकारी) च्या मृत्यूनंतर १५५५ मध्ये सिंहासनावर परत आले.
  अकबर जलालुद्दीन मुहम्मद १५ ऑक्टोबर १५४२
अमरकोट, पाकिस्तान
११ फेब्रुवारी १५५६ - २७ ऑक्टोबर १६०५ २७ ऑक्टोबर १६०५ (वय ६३)
आग्रा, भारत
  जहांगीर

جہانگیر
नूरुद्दीन मुहम्मद सलीम

نور الدین محمد سلیم
31 अगस्त 1569 3 नवंबर 1605 – 28 अक्टूबर 1627 28 अक्टूबर 1627 (आयु 58)
  शाह-जहाँ-ए-आज़म

شاہ جہان اعظم
शहाबुद्दीन मुहम्मद ख़ुर्रम

شہاب الدین محمد خرم
5 जनवरी 1592 19 जनवरी 1628 – 31 जुलाई 1658 22 जनवरी 1666 (आयु 74)
 
शाहजहां की कब्र
  अलामगीर

(औरंगज़ेब)عالمگیر

मुइनुद्दीन मुहम्मद

محی الدین محمداورنگزیب
3 नवम्बर 1618 31 जुलाई 1658 – 3 मार्च 1707 3 मार्च 1707 (आयु 88)
मोहम्मद आझम शाह कुतुबुद्दीन मुहम्मद २८ जून १६५३
बऱ्हाणपूर, भारत
१४ मार्च १७०७ - २० जून १७०७ २० जून १७०७ (वय ५३)
आग्रा, भारत
  बहादुर शाह क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद मुआज्ज़म

قطب الدین محمد معظم

14 अक्टूबर 1643 19 जून 1707 – 27 फ़रवरी 1712 27 फ़रवरी 1712 (आयु 68) उन्होंने मराठाओं के साथ बस्तियों बनाई, राजपूतों को शांत किया और पंजाब में सिखों के साथ मित्रता बनाई।
  जहांदार शाह माज़ुद्दीन जहंदर शाह बहादुर

معز الدین جہاں دار شاہ بہادر

9 मई 1661 27 फ़रवरी 1712 – 10 जनवरी 1713 12 फ़रवरी 1713 (आयु 51) अपने विज़ीर ज़ुल्फ़िकार खान द्वारा अत्यधिक प्रभावित।
१०   फर्रुख्शियार फर्रुख्शियार

فروخ شیار

20 अगस्त 1685 11 जनवरी 1713 – 28 फ़रवरी 1719 19 अप्रैल 1719 (आयु 33) 1717 में ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनी को एक फ़रमान जारी कर बंगाल में शुल्क मुक्त व्यापार करने का अधिकार प्रदान किया, जिसके कारण पूर्वी तट में उनकी ताक़त बढ़ी।
११   रफी उल-दर्जत रफी उल-दर्जत

رفیع الدرجات

1 दिसंबर 1699 28 फ़रवरी – 6 जून 1719 6 जून 1719 (आयु 19)
१२   शाहजहां द्वितीय रफी उद-दौलत

رفیع الدولہ

जून 1696 6 जून 1719 – 17 सितम्बर 1719 18 सितम्बर 1719 (आयु 23)
१३   मुहम्मद शाह रोशन अख्तर बहादुर

روشن اختر بہادر

7 अगस्त 1702 27 सितम्बर 1719 – 26 अप्रैल 1748 26 अप्रैल 1748 (आयु 45)
१४   अहमद शाह बहादुर अहमद शाह बहादुर

احمد شاہ بہادر

23 दिसम्बर 1725 29 अप्रैल 1748 – 2 जून 1754 1 जनवरी 1775 (आयु 49) सिकंदराबाद की लड़ाई में मराठाओं द्वारा मुगल सेना की हार
१५   आलमगीर द्वितीय अज़ीज़ुद्दीन 6 जून 1699 3 जून 1754 – 29 नवम्बर 1758 29 नवम्बर 1759 (आयु 60)
१६   शाहजहां तृतीय मुही-उल-मिल्लत 1711 10 दिसम्बर 1759 – 10 अक्टूबर 1760 1772 (आयु 60-61) बक्सर के युद्ध के दौरान बंगाल, बिहार और ओडिशा के निजाम का समेकन। 1761 में हैदर अली मैसूर के सुल्तान बने;
१७   शाह आलम द्वितीय अली गौहर 25 जून 1728 10 अक्टूबर 1760 – 19 नवम्बर 1806 19 नवम्बर 1806 (आयु 78) 1799 में मैसूर के टीपू सुल्तान का निष्पादन
१८ शाहजहां चतुर्थ
(१७) शाह आलम द्वितीय
१९   अकबर शाह द्वितीय मिर्ज़ा अकबर या अकबर शाह सानी 22 अप्रैल 1760 19 नवम्बर 1806 – 28 सितम्बर 1837 28 सितम्बर 1837 (आयु 77)
२०   बहादुर शाह द्वितीय अबू ज़फर सिराजुद्दीन मुहम्मद बहादुर शाह ज़फर या बहादुर शाह ज़फर 24 अक्टूबर 1775 28 सितम्बर 1837 – 21 सितम्बर 1857 7 नवम्बर 1862 अंतिम मुगल सम्राट। 1857 के भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के बाद ब्रिटिश द्वारा अपदस्थ और बर्मा में निर्वासित किया गया।

वंशावळ संपादन

संदर्भ संपादन

  1. ^ Singh, Adityaraj (2020-07-25). "मुगल साम्राज्य का इतिहास और मुगल बादशाहो से जुड़े रोचक जानकारी mughal empire family tree". HindwaFact (इंग्रजी भाषेत). Archived from the original on 25 जुलाई 2020. 2020-07-29 रोजी पाहिले. |archive-date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)