इंदूर

भारताच्या मध्यप्रदेश राज्यातील एक महत्त्वाचे शहर.


इन्दूर हे भारताच्या मध्य प्रदेश राज्यातील एक महत्त्वाचे शहर आहे. इन्दूर हे मध्य प्रदेशाच्या भोपाळ ह्या राजधानीच्या शहरापासून २०० किमी पश्चिमेला आहे.हे शहर इंदौर जिल्ह्याचे मुख्य ठिकाण/मुख्यालय आहे. या शहराची लोकसंख्या मध्य प्रदेशात सर्वात जास्त आहे. या शहराला मध्यप्रदेशाची वाणिज्य राजधानी समजतात. मध्यप्रदेश राज्यातीलच नाही तर सम्पूर्ण देशातील बरेच लोक शिक्षणासाठी चांगला पर्याय म्हणून इदूरला येतात. इन्दूर हे शहर बरेच पुरातन आहे. पहिल्या बाजीरावांसोबत मराठी सरदार जेव्हा उत्तर दिग्विजय करत होते तेव्हा माळवा या प्रान्तातील इन्दूर या शहराची जहागिरी त्यांनी मल्हारराव होळकर यांना दिली. त्यानंतर उत्तरोत्तर या शहराचा विकास होत गेला. मल्हारराव यांचा मुलगा खण्डेराव हा युद्धात मारला गेल्यावर त्यांच्या सुनेने - अहिल्याबाई होळकर यांनी राज्यकारभार सांभाळला. त्या एक उत्तम राज्यकर्त्या म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. अहिल्याबाईंचा महेश्वरचा राजवाडा अतिशय प्रेक्षणीय आहे. आजही सुस्थितीत असलेल्या मोजक्या राजवाड्यांत त्याची गणना होते.

इन्दूर
भारतामधील शहर

Rajwada Indore Diwali.jpg
होळकर राजवाडा
इन्दूर is located in मध्य प्रदेश
इन्दूर
इन्दूर
इन्दूरचे मध्य प्रदेशमधील स्थान
इन्दूर is located in भारत
इन्दूर
इन्दूर
इन्दूरचे भारतमधील स्थान

गुणक: 22°43′0″N 75°50′50″E / 22.71667°N 75.84722°E / 22.71667; 75.84722

देश भारत ध्वज भारत
राज्य मध्य प्रदेश
जिल्हा इन्दूर जिल्हा
क्षेत्रफळ ३८९.८ चौ. किमी (१५०.५ चौ. मैल)
समुद्रसपाटीपासुन उंची १,८१४ फूट (५५३ मी)
लोकसंख्या  (२०११)
  - शहर २१,६०,६३१
  - घनता ८४१ /चौ. किमी (२,१८० /चौ. मैल)
प्रमाणवेळ भारतीय प्रमाणवेळ



Broom icon.svg
या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही. आपण हा लेख तपासून याच्या पुनर्लेखनास मदत करू शकता.

नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन
हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली व विना-संदर्भ लेखन आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.


होळकरांचा राजवाडा इन्दूरच्या मध्यात उभा आहे. इन्दूर शहराचे हवामान अतिशय उष्ण व कोरडे आहे, आणि तापमान विषम आहे, म्हणजे हिवाळा अतिशय थंड असतो व उन्हाळा खूप गरम. इन्दूर एक औद्योगिक क्षेत्र आहे व भारतातील ३ मोठ्या स्टाॅक एक्सचेंजपैकी एक असलेले स्टाॅक एक्सचेंज येथे आहे. शहरात ५००० छोटे मोठे उद्योग आहेत. मध्यप्रदेशामधील सर्वात जास्त वित्त या शहरातून मिळते.

वैशिष्ट्येसंपादन करा

इन्दूर शहर तसे फार पसरलेले आहे. पण वाहतूक व्यवस्था फार स्वस्त आहे. शहर जुने आणि नवे असं दोन भागांत आहे. जुने गाव म्हणजे राजवाड्याच्या मागे. येथील कापड बाजार माहेश्वरी व चन्देरी साड्यांसाठी फार प्रसिद्ध आहे. तसेच खजराना नावाच्या भागात पुस्तकांचा बाजार आहे. या भागाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे भरणारा चाट बाजार (ऊर्फ सराफा). येथे संध्याकाळी सराफ बाजार बन्द झाल्यावर त्या समोरच खाद्य पदार्थांची दुकाने लागतात. छप्पन भोग नावाच्या एका भागात मिठायांची दुकाने आहेत.

संस्कृतीसंपादन करा

यशवन्त क्लब[१] (इन्दूरचे कै. महाराजा यशवन्तराव द्वितीय [२] होळकर यांच्या नावावर) आणि सयाजी क्लब / हॉटेल (स्व. महाराजा सयाजीराव (तिसरा) गायकवाड यांचे नाव बडोद्याचे गायकवाड) हे कला आणि संगीतासाठी मोठे प्रायोजक आहेत आणि जगभरातील प्रतिभांना आमंत्रित करतात. देवळालीकर कला विठिका, रविन्द्र नाट्य ग्रह (आरएनजी), माई मंगेशकर सभा गृृह, आनन्द मोहन माथुर सभागृह, डीएव्हीव्ही सभागृह आणि ब्रिलिएंट कन्व्हेन्शन सेंटर इन्दूरमधील प्रमुख कला केन्द्र आहेत.

शहरात चांगली वाढणारी रॉक / मेटल संगीत संस्कृती आहे. शहराच्या प्रारंभीच्या आणि प्रख्यात बॅंडपैकी एक असलेल्या निकोटीन, मध्य भारतात धातू संगीताचे प्रणेते म्हणून प्रसिद्ध आहे.

इन्दूरमधील प्रेक्षणीय स्थळेसंपादन करा

  • अटलबिहारी वाजपेयी पार्क - हे पिप्लयापाला पार्क किंवा इन्दूर क्षेत्रीय पार्कच्या नावाने ओळखले जाते. हे इंदूर विकास प्राधिकरणाने विकसित केले आहे. संगीतमय कारंजी, जेट फव्वारे, धुक्याचे फवारे, फास्ट फूड झोन उद्यान, जैवविविधता उद्यान, नौका विहार इत्यादी आकर्षणांचे केन्द्र आहे.
  • अन्नपूर्णा मन्दिर - येथे प्रशस्त वेदपाठशाळा (वेदविद्यापीठ) वेदमन्दिर सभागृह आहे. येथे मूर्तिरूप वेद आहेत. येथील अन्नपूर्णा देवीची यात्रा त्र्यम्बकेश्वर येथे जाते.
  • अहिल्येश्वर मन्दिर - कातळात उत्तम नक्षीकाम असलेली अनेक भित्तिशिल्पे हे ह्या मन्दिराचे वैशिष्ट्य आहे. मन्दिरातून नर्मदा नदीत उतरणारा घाट आहे.
  • इन्दूरचे महाराष्ट्र मण्डळ व त्यांचे ग्रंथालय
  • कमला नेहरु प्राणी संग्रहालय- याला इन्दूरमध्ये 'चिडियाघर'या नावाने ओळखले जाते. ४००० चौरस मीटरमध्ये पसरलेले हे संग्रहालय मध्य प्रदेशातील सर्वात जुने प्राणी संग्रहालयांतील एक आहे.
  • काच मन्दिर- हे एक जैन मन्दिर आहे. ते आतून काचेने सजवले आहे.
  • खजराना मन्दिर- येथे गणपतीचे सुन्दर मन्दिर आहे हे विजयनगरच्या जवळच आहे. याला अहिल्याबाई होळकरांनी दक्षिणी शैलीत बनवून घेतले. हे इन्दूरकरांच्या श्रद्धेचे केन्द्र आहे. येथे गणपतीबरोबरच दुर्गादेवी, लक्ष्मीदेवी, साईबाबा इत्यादी देवांची मन्दिरे आहेत.
  • गोमतगिरी - हे जैन तीर्थक्षेत्र आहे. हे स्थान स्वच्छ, सुबक आणि सुन्दर आहे. येथील भव्य फरसबन्द आवारात बाहुबलीची विशाल मूर्ती आहे.
  • जुना राजवाडा - हा वाडा होळकर घराण्याचा असून सात मजली आहे.
  • श्री दत्त मन्दिर हरसिद्धि क्षेत्र - येथे वासुदेवानन्द सरस्वती महाराज यांचे गंडाबंधन झाले होते.
  • नखराली ढाणी - इन्दूर ते महू रस्त्यावर राऊमध्ये १९९५ पासून वसलेले, हे एक संस्कृती-ग्राम-निकेतन आहे. येथे प्रवेश करण्यासाठी शुल्क आहे. मात्र त्यात भोजनही समाविष्ट आहे. येथे राहण्याचीही व्यवस्था आहे.
  • नागर शहा वली दरगाह - नागर शहा वली दरगाहही जुन्या काळापासून अस्तित्वात आहे. हा दरगा हजरत सैय्यद गाजीबुद्दीन इराकी रहमत तुल्लाह यांचा आहे. ते इराकहून येथे आले होते. सध्या हा दरगा वक्फ बोर्डाच्या अधिपत्याखाली आहे.
  • पाताळपाणी
  • बाणेश्वर
  • मल्हारी मार्तण्ड मन्दिर - शिवलिंग, मध्यभागी गणेशमूर्ती व नटराजमूर्ती येथे विराजमान आहेत. येथे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांची मूर्ती आहे. होळकरांच्या राजघराण्याचे तपशील असलेले फलक येथे आहेत.
  • महेश्वर - सहस्रधारा धबधब्यासाठी प्रसिद्ध
  • मेघदूत गार्डन-हे शहरातील विजयनगर या भागात आहे. येथे कारंजी आहेत.
  • राजवाडा- गावात मध्यभागात आहे.
  • लालबाग महाल
  • सहस्रार्जुन मन्दिर - सहस्रार्जुन महिष्मती नगरीचा प्राचीन सम्राट होता.
  • सिद्धकाली मन्दिर

उद्योगसंपादन करा

  • पीथमपूर- याच्या जवळपास १५०० लहान मोठे औद्योगिक सेट अप आहेत. येथे अनेक औषध उत्पादन कंपन्या आहेत. त्यांत इप्का लेबोरेटरीज, सिप्ला, ल्युपिन लिमिटेड यांचा समावेश होतो.
  • लक्ष्मीबाई औधोगिक क्षेत्र राऊ
  • सांवेर- सातवा औद्योगिक बेल्ट. हा १००० एकरांमध्ये पसरलेला आहे.

मनोरंजन/चित्रपटगृहेसंपादन करा

  • आयनाॅक्स सत्यम (सी २१ विजयनगर)
  • आयनाॅक्स (सपना संगीता)
  • आयनाॅक्स (सेन्ट्रल मॉल रीगल चौक)
  • कार्निव्हल

वाहतूकसंपादन करा

देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ इन्दूरपासून ८ किमी अन्तरावर असून तो मध्य प्रदेशमधील सर्वात वर्दळीचा विमानतळ आहे. येथून दिल्ली, मुम्बई, पुणे, कोलकाता इत्यादी प्रमुख शहरांसाठी थेट विमानसेवा आहे. इन्दूर रेल्वे स्थानक पश्चिम रेल्वेवरील वर्दळीचे रेल्वे स्थानक आहे. येथून इन्दूर दुरन्तो एक्सप्रेस, माळवा एक्सप्रेस, अवन्तिका एक्सप्रेस इत्यादी अनेक लाम्ब पल्ल्याच्या गाड्या रोज सुटतात.

मुम्बई ते आग्रा दरम्यान धावणारा राष्ट्रीय महामार्ग ३, अहमदाबाद ते इन्दूरदरम्यान धावणारा राष्ट्रीय महामार्ग ५९बैतुल ते इन्दूरदरम्यान धावणारा राष्ट्रीय महामार्ग ५९ ए हे राष्ट्रीय महामार्ग इन्दूरमधून जातात. इन्दुर मध्ये चांगल्या पद्धतीने विकसित परिवहन प्रणाली आहे. अटल इंदौर सिटी ट्रान्सपोर्ट सर्विसेज

हवामानसंपादन करा

इन्दुर मध्ये पावसाळा, हिवाळा आणि उन्हाळा अशा तीन ऋतू असतात. मार्चच्या मध्य उन्हाळा सुरू होतो कधी कधी तापमान ४८ डिग्री सेल्सियस पर्यंत जातो तर पावसाळा जुलै ते सप्टेंबर पर्यंत असतो.जुलै ते सप्टेंबर मध्ये दक्षिण पूर्व मानसून मध्ये १८५ ते ३६० मिलीलीटर, ७.३ ते १४.२ इंच येवढा पाऊस असतो. पावसाळा मध्य जून ते मध्य सप्टेंबर पर्यंत असतो.

जनसांख्यिकीसंपादन करा

इन्दुर मध्यप्रदेश मधील सर्वात जास्त लोकसंख्या चा शहर आहे. भारताचे प्रधानन्त्री नरेन्द्र मोदींच्या 'स्मार्ट सिटी शहर'मिशनमध्ये ज्या १०० भारतीय शहरांना निवडले आहे. त्यांमध्ये इन्दूरची निवड झाली आहे.

हे सुद्धा पहासंपादन करा

बाह्य दुवेसंपादन करा

  1. ^ "Yeshwant Club". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-08-16.
  2. ^ "Yashwant Rao Holkar II". Wikipedia (इंग्रजी भाषेत). 2019-06-28.