आकाशातले काही विशिष्ट तारकासमूह नक्षत्र ह्या नावाने ओळखले जातात. नक्षत्रांची यादी अथर्ववेद, तैत्तरीय संहिता, शतपथ ब्राह्मण यांत दिली आहे.

सूर्यसिद्धांतानुसार नक्षत्रांची मांडणी
सूर्यसिद्धांतानुसार नक्षत्रांची मांडणी

चंद्र आकाशात ज्या दीर्घ वर्तुळ मार्गातून भ्रमण करताना दिसतो त्या मार्गाला क्रांतिवृत्त म्हणतात. क्रांतिवृत्ताचे सत्तावीस समान भाग कल्पिले आहेत. त्यांतील प्रत्येकात येणाऱ्या एकेका तारकापुंजाला नक्षत्र म्हणतात. अशी एकूण २७ नक्षत्रे आहेत. म्हणून प्रत्येक नक्षत्राने क्रांतिवृत्तावर व्यापलेली जागा (३६० अंश भागिले २७ = १३° २०′) १३ अंश २० कला असते. प्रत्येक नक्षत्र हा परत ४ पदां मध्ये भागला गेला आहे.

आकाशात नक्षत्रांशिवाय इतरही अनेक तारकासमूह आहेत.

यादीसंपादन करा

# नाव फलज्योतिष्यान्वये देवता पाश्चात्त्य नाव मानचित्र स्थिती पद
पद १ पद २ पद ३ पद ४
अश्विनी
(Ashvinī)
केतू β (बिटा) आणी γ (गामा) मेष तारामंडल   ०° – १३° २०′ मेष चु Chu चे Che चो Cho ला La
भरणी
(Bharanī)
शुक्र 35, 39, and 41 Arietis   13AR20-26AR40 ली Li लू Lu ले Le लो Lo
कृत्तिका (Krittikā) रवी Pleiades   26AR40-10TA00 अ A ई I उ U ए E
रोहिणी (Rohinī) चंद्र Aldebaran   10TA00-23TA20 ओ O वा Va/Ba वी Vi/Bi वु Vu/Bu
मृगशीर्ष (Mrigashīrsha) मंगळ λ, φ Orionis   23TA40-06GE40
आर्द्रा (Ārdrā) राहू Betelgeuse   06GE40-20GE00
पुनर्वसु (Punarvasu) गुरू/बृहस्पति Castor and Pollux   20GE00-03CA20
पुष्य (Pushya) शनी γ, δ and θ Cancri   03CA20-16CA40
आश्लेषा (Āshleshā) बुध δ, ε, η, ρ, and σ Hydrae   16CA40-30CA500
१० मघा (Maghā) केतू Regulus   00LE00-13LE20
११ (11) पूर्वाफाल्गुनी (Pūrva Phalgunī) शुक्र δ and θ Leonis   13LE20-26LE40
१२ (12) उत्तराफाल्गुनी (Uttara Phalgunī) रवी Denebola   26LE40-10VI00
१३ (13) हस्त (Hasta) चंद्र α, β, γ, δ and ε Corvi   10VI00-23VI20
१४ (14) चित्रा (Chitrā) मंगळ Spica   23VI20-06LI40
१५ (15) स्वाती (Svātī) राहू Arcturus   06LI40-20LI00
१६ (16) विशाखा (Vishākhā) गुरू/बृहस्पति α, β, γ and ι Librae   20LI00-03SC20
१७ (17) अनुराधा (Anurādhā) शनी β, δ and π Scorpionis   03SC20-16SC40
१८ (18) ज्येष्ठा (Jyeshtha) बुध α, σ, and τ Scorpionis   16SC40-30SC00
१९ (19) मूळ (Mūla) केतू ε, ζ, η, θ, ι, κ, λ, μ and ν Scorpionis   00SG00-13SG20
२० (20) पूर्वाषाढा (Pūrva Ashādhā) शुक्र δ and ε Sagittarii   13SG20-26SG40
२१ (21) उत्तराषाढा (Uttara Ashādhā) रवी ζ and σ Sagittarii   26SG40-10CP00
२२ (22) श्रवण (Shravana) चंद्र α, β and γ Aquilae   10CP00-23CP20
२३ (23) धनिष्ठा (Shravishthā) or Dhanisthā मंगळ α to δ Delphinus   23CP20-06AQ40
२४ (24) शतभिषा (Shatabhisha) राहू γ Aquarii   06AQ40-20AQ00
२५ (25) पूर्वाभाद्रपदा (Pūrva Bhādrapadā) गुरू/बृहस्पति α and β Pegasi   20AQ00-03PI20
२६ (26) उत्तराभाद्रपदा (Uttara Bhādrapadā) शनी γ Pegasi and α Andromedae   03PI20-16PI40
२७ (27) रेवती (Revatī) बुध ζ Piscium   16PI40-30PI00

पुण्यामधे "नक्षत्र उद्यान" नावाचे एक उद्यान कोथरूडमध्ये आहे.

२८वे नक्षत्रसंपादन करा

तैत्तिरीय संहितेत आणि अथर्ववेदात में २८ नक्षत्रांचा उल्लेख आहे. त्यांमध्ये अभिजित हेहे आहे. अभिजित हे ते २८ वे नक्षत्र आहे. परंतु कालांतराने हे नक्षत्र क्रांतिवृत्तावरून बाजूला सरकले म्हणूनच आज केवळ २७ नक्षत्रे मानली जातात. अभिजित नक्षत्र हे उत्तराषाढा आणि श्रवण नक्षत्र यांच्यादरम्यान आहे. उत्तराषाढा शेवटचा एक चरण व श्रवणाचा आरंभीचा एक चरण मिळून अभिजित नक्षत्र होते.

पुस्तकेसंपादन करा