एकपेशीय सूक्ष्मजीव. ते विविध आकारांचे असून त्यांची लांबी काही मायक्रोमीटर असते. ते पृथ्वीवर सर्व ठिकाणी आढळतात, ते अगदी प्रतिकूल वातावरणात सुद्धा राहू शकतात.

जीवाणू: २५,००० पट मोठे केलेले
जीवाणूंची शरीर रचना

पृथ्वीवर सर्वप्रथम तयार झालेल्या पेशी जीवाणू होत्या.

साधारणतः साडेतीन अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर सजीव सृष्टीची सुरुवात झाली असं वैज्ञानिकांचं मत आहे. तेव्हा पृथ्वीचा पृष्ठभाग पाण्याने व्यापलेला होता. काही रासायनिक अभिक्रिया होऊन त्या पाण्यात जीवाणूंच्या रूपाने पेशी-पटलाने वेढलेला एक सूक्ष्म थेंब तयार झाला. जैविक उत्क्रांती पूर्वी घडलेल्या या घटनेला रासायनिक उत्क्रांती असं म्हटलं जातं.

हे जीवाणू ऑक्सीजन-विरहित वातावरणात होते. पृथ्वीवरील ऑक्सीजनचा मुख्य पुरवठा ज्या वनस्पतींपासून होतो त्या तयार झालेल्या नव्हत्या म्हणून तेव्हा जे जीवाणू तयार झाले होते ते ऑक्सीजन विरहित वातावरणातील जीवाणू म्हणजे ऍनएरोबिक बॅक्टेरिया मानले जातात. अर्थातच ऑक्सिजन नसल्यामुळे पृथ्वीभोवती ओझोनचे वलय नव्हते म्हणून भरपूर ऊर्जेचं वहन करणारे अतिनील किरण म्हणजेच अल्ट्राव्हायोलेट रेज पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करीत. म्हणून तेव्हा पृथ्वीवरील वातावरण आजच्या सारखे नव्हते. प्रतिकूल परिस्थितीत सुद्धा तग धरणारे हे जीवाणू एक्स्ट्रीमोफिलिक मानले जातात. सर्वप्रथम तयार झालेले जीवाणू असल्यामुळे त्यांना आर्कीबॅक्टेरिया असे नाव दिले गेले.


एक ग्रॅम मातीमध्ये सामान्यत: 40 दशलक्ष जीवाणू पेशी असतात आणि एक मिलिलीटर गोड्या पाण्यात दशलक्ष जिवाणू पेशी असतात.

पृथ्वीवर अंदाजे 5 ते 1030 जीवाणू आहेत आणि बायोमास तयार करतात जे सर्व वनस्पती आणि प्राण्यांपेक्षा जास्त आहेत.वातावरणातून नायट्रोजनचे निर्धारण करणे यासारख्या पोषक द्रवांचा पुनर्वापर करून पोषक चक्रातील बर्‍याच अवस्थांमध्ये जीवाणू महत्त्वपूर्ण असतात.पौष्टिक चक्रामध्ये मृत शरीराचे विघटन समाविष्ट आहे; या प्रक्रियेतील दुर्बलतेच्या अवस्थेसाठी जीवाणू जबाबदार असतात.
हायड्रोथर्मल छिद्रे आणि थंड सीपच्या सभोवतालच्या जैविक समुदायामध्ये, हायड्रोजन गंधक आणि मिथेन सारख्या विरघळल्या गेलेल्या संयुगे, उर्जेमध्ये रूपांतरित करून जीवन टिकवण्यासाठी आवश्यक पोषकद्रव्ये उदा जीवाणू प्रदान करतात.

मानवांमध्ये आणि बहुतेक प्राण्यांमध्ये आतडेमध्ये आणि त्वचेवर मोठ्या संख्येने बहुतेक जीवाणू अस्तित्त्वात असतात. शरीरात जीवाणू  बहुसंख्य, अनेक फायदेशीर असले तरी, विशेषतः आतडे वनस्पती मध्ये रोगप्रतिकार प्रणाली संरक्षणात्मक प्रभाव द्वारे निरुपद्रवी प्रस्तुत आहेत. तथापि, जीवाणूंच्या अनेक प्रजाती रोगजनक आहेत आणि पटकी, गुप्तरोग, ,कुष्ठरोग आणि गाठचा चट्टा व या रोगांमध्ये गुरांचा सांसर्गिक रोग संसर्गजन्य रोगांमध्ये समावेश कारणीभूत आहेत. सर्वात सामान्य जीवघेणा विषाणूजन्य रोग श्वसन संक्रमण आहे. क्षयरोगामुळेच दरवर्षी सुमारे 2 दशलक्ष लोकांचा बळी जातो, मुख्यतः उप-सहारान आफ्रिकेत. व प्रतिजैविक जिवाणू संक्रमण उपचार करण्यासाठी वापरले जातात आणि प्रतिजैविक प्रतिकार वाढत्या समस्या बनवण्यासाठी, शेती वापरली जातात. उद्योगात, सांडपाणी प्रक्रिया आणि तेल गळती खंडित करणे, किण्वनद्वारे चीज आणि दही उत्पादन आणि  खाण क्षेत्रातील सोने, पॅलेडियम, तांबे आणि इतर धातूंची पुनर्प्राप्ती तसेच जैव तंत्रज्ञान आणि उत्पादनात जीवाणू महत्त्वपूर्ण आहेत. तसेच प्रतिजैविक आणि इतर रसायन देखील.

एकदा स्किझोमायटेट्स ("फिसन बुरशी") हा वर्ग बनवनाऱ्या वनस्पती म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जीवाणूंना आता प्रोकेरियोट्स म्हणून वर्गीकृत केले जाते. प्राणी आणि इतर युकर्योटे पेशी विपरीत, जीवाणूच्या पेशींमध्ये अणूचे केंद्र नसते आणि क्वचितच हार्बर पेशी आवरण असते ते पेशींमध्ये विशिष्ट कार्य असणारे घटक म्हणून काम करतात. जीवाणू या शब्दामध्ये पारंपारिकपणे सर्व प्रोकेरिओट्सचा समावेश होता, परंतु वैज्ञानिक वर्गीकरण १९९० च्या दशकात सापडल्यानंतर प्रकर्योराईट्समध्ये प्राचीन सामान्य पूर्वजांमधून उत्क्रांत झालेल्या जीवांच्या दोन भिन्न गटांचा समावेश होता. या उत्क्रांतीत जीवाणूचे आणि आर्केआ त्यांचे कार्यक्षेत्र असते.

व्युत्पत्तीसंपादन करा

जीवाणू हा शब्द न्यू लॅटिन बॅक्टेरियाचे अनेकवचनी शब्द आहे, जो ग्रीक βακτήριον (जीवाणू ) चे लॅटिनिकेशन आहे b (जीवाणू ) म्हणजे “भक्कम, ऊस”, कारण शोधला जाणारा पहिला शब्द गजाच्या-आकाराचा होता.

मूळ आणि उत्क्रांतीसंपादन करा

आधुनिक जीवाणूंचे पूर्वज हे एकपेशीय सूक्ष्मजीव होते जे सुमारे 4 अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर दिसणारे जीवनाचे पहिले प्रकार होते. सुमारे 3 अब्ज वर्ष, बहुतेक जीव सूक्ष्म होते . जीवाणू आणि आर्केआ हे जीवनाचे प्राबल्य होते. जीवानू जीवाश्म अस्तित्त्वात असले तरी स्ट्रोमेटोलाइट्स, त्यांचे विशिष्ट आकृतिबंध नव्हते. त्यांना जीवाणू  उत्क्रांतीच्या इतिहासाचे परीक्षण करण्यासाठी किंवा एखाद्या विशिष्ट जीवाणू  प्रजातीच्या उत्पत्तीच्या वेळेस तपासण्यापासून प्रतिबंधित करते. तथापि, जनुक अनुक्रमांचा उपयोग जीवाणू  फिलोजनीच्या पुनर्रचनासाठी केला जाऊ शकतो आणि हे अभ्यास असे दर्शविते की जीवाणू प्रथम आर्केझल / युकेरियोटिक वंशापासून वळले.  जीवाणू आणि आर्चियाचा सर्वात अलिकडील सामान्य पूर्वज हा कदाचित एक हायपरथर्मोफाइल होता जो सुमारे 2.5 अब्ज –.२ अब्ज वर्षांपूर्वी जगला होता. जमिनीवरील सर्वात पहिले आयुष्य सुमारे 3..२२ अब्ज वर्षांपूर्वी जीवाणू चे असू शकते.  पुरातन व युकेरियोट्सच्या दुसर्‍या महान उत्क्रांतीकरणातही जीवाणूचा सहभाग होता. येथे, युकेरियोटिसचा परिणाम प्राचीन जीवाणूच्या  अंतःप्रेरितजैविक  संघटनांमध्ये प्रवेश केल्यामुळे झाला आहे.  युकेरियोटिक पेशींच्या पूर्वजांसमवेत, जे शक्यतो आर्केयाशी संबंधित होते.   यामध्ये अल्फाप्रोटोजीवाणू चे  प्रतीक  प्रोटो-यूकेरियोटिक पेशींनी केलेली एकत्रीकरण मिटोकॉन्ड्रिया किंवा हायड्रोजनोसोम्स तयार करण्यासाठी सामील होते, जे अजूनही सर्व ज्ञात युकेरियामध्ये आढळतात (कधीकधी अत्यंत कमी स्वरूपात,  उदा. प्राचीन "अमिटोकॉन्ड्रियल" प्रोटोझोआ मध्ये) नंतर, मायकोकॉन्ड्रिया असलेल्या काही युकेरियोट्समध्ये सायनोजीवाणू  जीव देखील सामील झाले, ज्यामुळे एकपेशीय वनस्पती आणि वनस्पतींमध्ये क्लोरोप्लास्ट तयार होतात.याला  प्राथमिक  एंडोसिम्बायोसिस म्हणतात.

जीवाणू देखील की आर्केया आणि युकेरियोटिस च्या, दुसरा मोठा उत्क्रांत  गुंतलेला  होता. येथे,  युकेरियोटिसचा स्वत:  आर्केयाशी  संबंधित होते  युकेरियोटिसचा पेशी पूर्वज, सह  संघटना मध्ये प्राएन्डोसिम्बायोटिक चीन जिवाणू प्रवेश दिसून आले.यामध्ये अल्फाप्रोटोबॅक्टेरियल सिम्बिनेंट्सच्या प्रोटो-यूकेरियोटिक पेशींनी केलेली एकत्रीकरण मिटोकॉन्ड्रिया किंवा हायड्रोजनोसोम्स तयार करण्यासाठी सामील होते, जे अजूनही सर्व ज्ञात युकेरियामध्ये आढळतात (कधीकधी अत्यंत कमी स्वरूपात,उदा. प्राचीन "अमिटोकॉन्ड्रियल" प्रोटोझोआमध्ये) नंतर, मायकोकॉन्ड्रिया असलेल्या काही युकेरियोट्समध्ये सायनोजीवाणू सारखे जीव देखील सामील झाले, ज्यामुळे एकपेशीय वनस्पती आणि वनस्पतींमध्ये क्लोरोप्लास्ट तयार होतात. याला प्राथमिक एंडोसॅम्बायोसिस म्हणतात.

जीवाणू देखील की आर्केया आणि युकेरियोटिस च्या, दुसरा मोठा उत्क्रांत  गुंतलेला  होता. येथे,  युकेरियोटिसचा स्वत:  आर्केयाशी  संबंधित होते  युकेरियोटिसचा पेशी पूर्वज, सह  संघटना मध्ये प्राएन्डोसिम्बायोटिक चीन जिवाणू प्रवेश दिसून आले.यामध्ये अल्फाप्रोटोबॅक्टेरियल सिम्बिनेंट्सच्या प्रोटो-यूकेरियोटिक पेशींनी केलेली एकत्रीकरण मिटोकॉन्ड्रिया किंवा हायड्रोजनोसोम्स तयार करण्यासाठी सामील होते, जे अजूनही सर्व ज्ञात युकेरियामध्ये आढळतात (कधीकधी अत्यंत कमी स्वरूपात,उदा. प्राचीन "अमिटोकॉन्ड्रियल" प्रोटोझोआमध्ये) नंतर, मायकोकॉन्ड्रिया असलेल्या काही युकेरियोट्समध्ये सायनोजीवाणू सारखे जीव देखील सामील झाले, ज्यामुळे एकपेशीय वनस्पती आणि वनस्पतींमध्ये क्लोरोप्लास्ट तयार होतात. याला प्राथमिक एंडोसॅम्बायोसिस म्हणतात

आकृतिबंधसंपादन करा

जीवाणू आकार आणि आकारांची विस्तृत विविधता प्रदर्शित करतात, त्याला आकृतिबंध म्हणतात.  जीवाणू पेशी युक्रियोटिक पेशींच्या आकाराच्या दहाव्या आकाराच्या असतात आणि सामान्यत: 0.5-5.0 मायक्रोमेटर्स असतात.तथापि, काही प्रजाती विनाअनुदानित डोळ्यास दृश्यमान असतात. उदाहरणार्थ,थिओमार्गरिटा नामिबिनेसिस अर्ध्या मिलीमीटरपर्यंत लांब आहे आणि एप्युलोपिसियम फिशेलोनी 0.7 मिमी पर्यंत पोहोचते. सर्वात लहान जीवाणूंमध्ये मायकोप्लाज्मा या जातीचे सदस्य आहेत, जे फक्त 0.3 मायक्रोमेटर्स मोजतात, जे सर्वात मोठ्या विषाणूसारखे छोटे असतात. थिओमार्गरिटा नामिबिनेसिस अर्ध्या मिलीमीटरपर्यंत लांब आहे आणि एप्युलोपिसियम फिशेलोनी 0.7 मिमी पर्यंत पोहोचते.  सर्वात लहान जीवाणूंमध्ये मायकोप्लाज्मा या जातीचे सदस्य आहेत, जे फक्त 0.3 मायक्रोमेटर्स मोजतात, जे सर्वात मोठ्या व्हायरससारखे छोटे असतात.काही जीवाणू आणखी लहान असू शकतात परंतु या अतीसूक्ष्मजीवाणूचा चांगला अभ्यास केला जात नाही.

        बहुतेक जीवाणू प्रजाती एकतर गोलाकार असतात, ज्याला कोकी म्हणतात.(गाणे. कोकस, ग्रीक कोकोकोस, धान्य, बी पासून) किंवा दांडे-आकाराचे, ज्याला बॅसिलि म्हणतात.(गाणे. सूक्ष्म जंतू, लॅटिन बॅक्युलस , काठी पासून).काही जीवाणू, ज्याला व्हिब्रिओ म्हणतात, किंचित वक्र दांडे  किंवा स्वल्पविरामाच्या आकाराचे असतात; इतरांना आवर्त -आकाराचे, स्पिरिला म्हणतात किंवा कडकपणे गुंडाळले जाऊ शकते, ज्याला स्पिरोकाइट्स म्हणतात.तारे-आकाराच्या जीवाणूसारख्या इतर अनेक असामान्य आकारांचे वर्णन केले गेले आहे..या विविध प्रकारचे आकार जीवाणू च्या  पेशीची भिंत आणि पेशीकंकालनाद्वारे निर्धारित केले जातात आणि हे महत्वाचे आहे कारण ते पोषक घटकांच्या पृष्ठभागावर, पृष्ठभागाशी जोडण्यासाठी, द्रव्यांमधून पोहणे आणि भक्षकांपासून बचाव करण्याच्या जीवाणूंच्या क्षमतेवर परिणाम करू शकतो.