प्रारंभिक अधिकारक्षेत्र

न्यायालयाचे प्रारंभिक अधिकारक्षेत्र किंवा मूळ अधिकारक्षेत्र सामान्य कायदा कायदेशीर प्रणालींमध्ये प्रथमच एखाद्या खटल्याची सुनावणी करण्याचा अधिकार असतो. अपिलाच्या अधिकारक्षेत्राच्या विरोधात उच्च न्यायालयाला कनिष्ठ न्यायालयाच्या निर्णयाचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार असतो.

भारतसंपादन करा

भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाला मूळ, अपीलीय आणि सल्लागार अधिकार क्षेत्र आहे.[१] त्याचे अनन्य मूळ अधिकार क्षेत्र भारत सरकार आणि भारत राज्यांमधील किंवा भारत सरकार आणि एका बाजूला राज्ये आणि दुसऱ्या बाजूला एक किंवा अधिक राज्ये किंवा विविध राज्यांमधील प्रकरणांमध्ये विस्तारित आहे. मूळ अधिकार क्षेत्र थेट सर्वोच्च न्यायालयात आणलेल्या प्रकरणांशी संबंधित आहे. राज्यघटनेचा अर्थ लावणे आवश्यक असणारी प्रकरणे किंवा मूलभूत हक्क नाकारण्याशी संबंधित प्रकरणांची सुनावणी सर्वोच्च न्यायालयात केली जाते. दोन किंवा अधिक राज्यांमध्ये किंवा केंद्र आणि राज्यांमध्ये वाद असल्यास, सर्वोच्च न्यायालय अशा प्रकरणांचा निकाल देते. याशिवाय, भारतीय राज्यघटनेचे कलम १३१ नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांच्या अंमलबजावणीशी संबंधित असलेल्या सर्व प्रकरणांवर सर्वोच्च न्यायालयाला मूळ अधिकार प्रदान करते.[1] त्यांना निर्देश, आदेश किंवा रिट जारी करण्याचा अधिकार आहे, ज्यामध्ये बंदी घालणे, आदेश, प्रतिबंध, क्वो वॉरंटो आणि सर्टिओरी यासारख्या रिटची ​​अंमलबजावणी करणे समाविष्ट आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या अपीलीय अधिकार क्षेत्राला राज्यघटनेच्या कलम 132(1), 133(1) किंवा 134 अंतर्गत उच्च न्यायालयाच्या कोणत्याही निकाल, हुकूम किंवा अंतिम आदेशाच्या संदर्भात उच्च न्यायालयाने प्रदान केलेल्या प्रमाणपत्राद्वारे लागू केले जाऊ शकते. दिवाणी आणि फौजदारी दोन्ही प्रकरणे, ज्यात भारतीय राज्यघटनेचा अर्थ लावण्यासाठी कायद्याचे महत्त्वपूर्ण प्रश्न आहेत.

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 143 अंतर्गत भारताचे राष्ट्रपती विशेषतः संदर्भित करू शकतील अशा प्रकरणांमध्ये सर्वोच्च न्यायालयाला विशेष सल्लागार अधिकार क्षेत्र आहे.

अमेरिकासंपादन करा

युनायटेड स्टेट्समध्ये, मूळ अधिकार क्षेत्र असलेल्या न्यायालयांना ट्रायल कोर्ट म्हणून संबोधले जाते. विशिष्ट प्रकारच्या प्रकरणांमध्ये, यू.एस. सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकारक्षेत्र कनिष्ठ न्यायालयांसोबत असते. यू.एस. सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकार क्षेत्र कलम III, युनायटेड स्टेट्स राज्यघटनेचे कलम 2[2] आणि युनायटेड स्टेट्स कोड, कलम 1251 चे शीर्षक 28 द्वारे शासित आहे. सामान्यतः, मूळ अधिकारक्षेत्रातील प्रकरणांमध्ये पक्षकार म्हणून राज्यांमधील खटले समाविष्ट असतात, सहसा प्रादेशिक किंवा पाणी हक्क विवादांवर.

संदर्भसंपादन करा

  1. ^ "Supreme Court of India - Jurisdiction". web.archive.org. 2012-03-06. 2022-04-21 रोजी पाहिले.