नरहरी सोनार

वारकरी संप्रदायातील प्रथम शैवपंथी

संत नरहरी सोनार वारकरी संप्रदायातील प्रथम शैव उपासक होते. पण एकदा शिव आणि विठ्ठल एकच आहेत असा त्यांना साक्षात्कार झाला आणि त्यांनी आपला जीवनमार्ग विठ्ठलमय करून टाकला. रामचंद्र- कृष्णदास-हरिप्रसाद-मुकुंदराज-मुरारी-अच्युत आणि नरहरी नारायण अशी त्यांची वंशपरंपरा सांगण्यात येते. त्यांचा जन्म श्रावण शुक्ल १३ ला इ.स.११९३ शके १११५ च्या आसपास पंढरपूर येथे झाला.

“परधावी नाम संवत्सरे शके अकराशे पंधरा । प्रात:काळी जन्मला नरहरी ।। श्रावण मास शुक्लपक्ष त्रयोदशी । नक्षत्र अनुराधा बुधवारी ।”

संत नरहरी सोनार यांची जयंती श्रावण शुद्ध/शुक्ल त्रयोदशी या दिवशी, आणि पुण्यतिथी माघ वद्य तृतीयेला असते. नरहरीच्या पत्नीचे नाव गंगा व मुलांची नावे नारायण अशी होती. त्यांचे वडील श्री अच्युतराव व आईचे नाव सावित्री बाई असे होते. त्यांना नाईक, पोतदार( हे उपनाम दक्षिण भारतात पत्तार या शब्दापासुन झाले म्हणून विश्वकर्मीय सोनारांना ही उपाधी आहे), सोनार अस्या उपाध्या प्राप्त होत्या म्हणून महामुनी ऐवजी सोनार नावाने ओळखले जातात. ( संत नामदेव महाराज, संत चांगदेव व मालू कवींनी आरती व अभंगात याचा उल्लेख केला आहे तो तपासून घ्यावा.. मालूतारण ची मुळप्रत उपलब्ध नसून संस्कारीत प्रत आहे त्यातील बदललेला मजकुर तपासावा)

महाराजांच्या शिव-भक्ती विषयी थोडक्यातसंपादन करा

“नरहरी सोनार पोतदार पंढरीचा ।काया वाचा मने शिवभक्त ।। आडनाव महामुनी मुळ मेहत्रे वतन । मिरासी दुकान महाद्वारी ।।”

विविध अठरापगड जाती जमातीच्या संतांनी एकत्र येऊन वारकरी संप्रदाय वाढविण्याचा प्रयत्न केला आहे. यात पंढरपूरमधील संत नरहरी सोनार यांनी आपल्या भक्तीचा ठसा महाराष्ट्रभर उमटविला होता. संत नरहरी सोनार यांचा व्यवसाय दागिने बनवण्याचा होता. त्यांची कलाकुसर त्यावेळेस चांगली प्रसिद्ध होती. त्यांनी आपल्या कलेच्या जोरावर पंढरपुरात व्यवसायाचा चांगला जम बसविला होता. संत नरहरी सोनार हे एक प्रसिद्ध शिवभक्त होते. त्यांच्या घरात शिवभक्ती परंपरेने चालत आली होती. त्यांच्या या भक्तीची चर्चा पंढरपुरामध्ये मोठ्या प्रमाणावर होती. रोज सकाळी उठल्यावर ते शिव-आराधना करीत असे. रोज पहाटे जोतिर्लिंगावर ते बेलपत्र वाहीत. ते कट्टर शिवभक्त असल्याने दुसऱ्या देवावर त्यांची फारशी श्रद्धा नव्हती, यामुळे काही जणांना त्यांच्या या वृत्तीचा राग येत असे.

एकदा एका विठ्ठलभक्त सावकारासाठी त्यांनी सोन्याची साखळी बनवली. मंदिरात जाऊन विठ्ठलाच्या कमरेला सोनसाखळी घातली पण ती एक वीतभर जास्त झाली होती म्हणून सावकाराने आपल्या सेवकाला संत नरहरी सोनार याच्याकडे पाठविले व साखळीचे माप बरोबर करून आणण्यास सागितले. संत नरहरी सोनार यांनी साखळीचे माप त्याप्रमाणे करून दिले. परंतु विठ्ठलाला साखळी घातल्यावर पुन्हा माप जास्त झाले यामुळे नरहरी सोनार गोंधळून गेले. माप बरोबर देऊनही असे कसे होत आहे या विचारात ते पडले शेवटी स्वतः मंदिरात गेले. स्वतःच्या डोळ्यावर पट्टी बांधून नरहरी सोनार विठ्ठलाच्या मूर्तीसमोर गेले व जेव्हा सोनसाखळी कमरेला बांधू लागले तेव्हा त्यांच्या हाताला व्याघ्र चर्मे लागली. सोनारांचे हात गळयापर्यंत गेले तर त्यांना गळ्यात शेष नाग असल्याचे जाणवले. नरहरी सोनारांनी लगेच आपल्या डोळ्यावरील पट्टी काढली. बघतात तर काय समोर विठ्ठलाचीच मूर्ती होती. पुन्हा त्यांनी डोळ्यावर पट्टी बांधली परत पुन्हा तेच. यामुळे ते खूपच गोधळून गेले. शेवटी प्रत्यक्ष परमेश्वराने त्यांना दर्शन देऊन सांगितले की पांडुरंग परमात्माच शंकर भगवान आहे. शिव आणि विष्णू भिन्न नाहीत एकच आहेत, हे सर्व देव विठ्ठलातच सामावलेले आहेत. यानंतर ते विठ्ठलाच्या भक्तीमध्ये बुडून गेले व पांडुरंगला म्हणाले,

देवा तुझा मी सोनार । तुझे नामाचा व्यवहार ।।

नरहरी महाराजांचा जन्मच हरि-हराचा वाद मिटविण्यासाठी झाला. नरहरी महाराजांच्या घराण्याचे मूळ पुरुष रामचंद्र सदाशिव सोनार (महामुनी) होते असे असे म्हटले आहे. संत नरहरी सोनार यांचे मुळ आडनावं महामुनी, गोत्र सनातन, शाखा यजुर्वेद विश्वब्राम्हण असून त्यांची समाधी ची पूजा अर्चना त्यांचे वंशज महामुनी यांचे तर्फे केली जाते. ( नरहरी सोनारांचे पंढरपुरात एवढेच वंशज म्हणून सांगणारे आहेत. जर त्यांचे आडनाव दुसरे काही असते तर वंशज ही सापडले असते)

संत नरहरी सोनार हे वडिलोपार्जित सुवर्णकाम करीत असल्याने त्यांचे आडनाव पुढे सोनार असे झाले. त्यांचे वंशज मुळचे पैठण चे, देवगिरीवर नाईक पद मिळाले. पंढरपुरला दरोडेखोरापासुन बचावासाठी रामचंद्र हे आले होते. मुरारी यांनी काशीला जाऊन राज सन्मान मिळवला. तिथे मुरारी घाट ही आहे. ( अलीकडच्या काळात ८४ घाट आहेत पुर्वी यांची संख्या २३ होती. त्यातील आजचा लाली घाट हाच पुर्वी मुरारी घाट होता)

समाधी - १) पार्थिव संवत्सरे शके बाराशते । तयावरी सप्ते वर्षे झाली ।।१।। रुक्मादेवीवर नाम विठ्ठलराणा । नरहरी दुकाना काम करी ।।२।। शुध्दमास पौर्णिमेचा पाडवा । आठवले केशवा दु:ख मोठे ।।३।।

२) हाहाःकार झाला दानवीमानवी । ऋषी वृंदापाही देवादीकी ।।१।।नरहरी बैसला हरिकटी स्थानी । पाहता लोचनी संतकाळी ।।२।। खुणाखुण व्यक्त खुणाचे ते व्यक्त । ते संत भावीक एकसरा ।।३।।नामा म्हणे तेव्हा होतो मी जवळी । नरहरी वनमाळी एक झाला ।।४।।

त्याकाळी समाधीचा खुप मोठा उत्सव साजरा करण्यात आला साक्षात मायबाप विठ्ठल रुक्मिणी सहीत संत ज्ञानदेव, संत निवृत्ती, संत चोखामेळा, संत नामदेव उपस्थित होते. शेवटी

“निवृत्ती मुख धरीले । ज्ञानदेवा करविले पूजन नरहरीचे।।”

१० दिवस कथा कीर्तन होते शेवटी दशक्रिया विधी जेवन दिले. समाधी पंढरपूर येथे विठ्ठल मंदिरा समोर महाव्दारात मल्लीकार्जुन मंदीरा शेजारी आहे. सर्वात वयोवृध्द संत म्हणून नरहरी महाराजांना पाहील जाते. अंतसमयासी ते ९२ वर्षाचे होते तेव्हा संत ज्ञानेश्वर १२ व संत नामदेव ४२ वयाचे होते.

चित्रपटसंपादन करा

  • नरहरी सोनार यांच्या जीवनावर कटिबंध नावाचा मराठी चित्रपट आहे. त्याचे लेखन नवनाथ पवार यांनी केले असून, दिग्दर्शन मुकुंद भुजबळ यांचे आहे. निर्मिती संजय जाधव यांची आहे. रमेश औटी यांनी उत्कृष्ट संपादन पार पाडले. हा चित्रपट २६ ऑगस्ट २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला
  • नरहरी-नरहरी ( चित्रपट ) (निर्माते - वासुदेव शाश्वत अभियान) (२०१६)
  • संत नरहरि सोनार - मराठी भक्तिपूर्ण फिल्म (निर्माते - समीर देशमुख, किरण रोंडे) (२०१५)

पुस्तकेसंपादन करा

  • संत नरहरी सोनार -( बाळकृष्णशास्त्री क्षीरसागर, इस.१९०१)
  • संत नरहरी सोनार महाराजांचे चरीत्र - (श्री पालकर, कराड)
  • संत नरहरी सोनार - सौ मंगल सिन्नरकर
  • संत नरहरी सोनार - प्रा काटकर, नाशिक
  • “भक्तीआर्णव - संत नरहरी महाराज”, संपुर्ण अभंग गाथा, स्तोत्रे, संत नामदेव महाराज कृत समाधी प्रकरण व आरती - ( श्री आशिषानंदजी धारूरकर)
  • श्री संत नरहरी सोनार चरित्र (लेखक - प्रा.बाळकृष्ण लळीत) [१]
  • संत नरहरी सोनार (डॅा. मनोहर रोकडे)
  • संत शिरोमणि 'श्री नरहरि सोनार' (एक जीवन परिचय) - श्री राजु साह

पुण्यतिथीसंपादन करा

संपुर्ण भारतभर व विदेशात सर्व संप्रदायात माघ कृष्ण तृतीयेला पुण्यतिथी ( हरिएैक्य दिन) साजरा केला जातो..

“तृतीया आचरता घडे पितृतिथी । पितर ते येती भोजनासी ।। ऐसे बोलोनीया रुक्मादेवीवर । निरोप साचार सर्वा वदे ।।”

माघ कृष्ण तृतीयेला श्री संत नरहरी महाराज पुण्यतिथी महोत्सव होतो. सर्व शाखीय सुवर्णकार समाज भक्ती भावाने पुजन व उत्सव साजरा करतो..

अभंगसंपादन करा

नरहरी सोनारांच्या नावावर फार ६३ अभंग उपलब्ध आहेत. 'सवंगडे निवृत्ती सोपान मुक्ताई', 'शिव आणि विष्णू एकचि प्रतिमा', माझे प्रेम तुझे पायी', आणि देवा तुझा मी सोनार | तुझे नामाचा व्यवहार' हे अभंग विशेष प्रसिद्ध आहेत.

१)देवा तुझा मी सोनार । तुझे नामाचा व्यवहार ।। देह बागेसरी जाणे । अंतरात्मा नामसोने ।। त्रिगुणाची करून मूस । आत ओतिला ब्रम्हरस ।। जीव शिव करुनी फुंकी । रात्रन्‌दिवस ठोकाठाकी ।। विवेक हातवडा घेऊन । कामक्रोध केला चूर्ण ।। मन बुद्धीची कातरी । रामनाम सोने चोरी ।। ज्ञान ताजवा घेऊन हाती । दोन्ही अक्षरे जोखिती ।। खांद्या वाहोनी पोतडी । उतरला पेंल थंडी ।। नरहरी सोनार हरीचा दास । भजन करा रात्रन्‌दिवस ॥

२) काय तुझी थोरी वर्णू मी पामर । होसी दयाकर कृपानिधी ।। तुझ सरशी दया नाही आणिकासी । असे हृषीकेशी नवल एक ।। जन हो जोडी करा नाम कंठी धरा । जणे चुके फेरा गर्भवासी । नरदेही साधन समता भवभक्ती । निजध्यास चित्ती संतसेवा । गरुपदी निश्चळ परब्रह्म पाही नरहरी राहे एक चित्ते ॥

३) पापांचे पर्वत मोठे मोठे झाले । शरीर नासले अधोगती ॥ जन्मांतरी केले अवघे व्यर्थ गेले । देह नासले हो क्षणामाजी ॥ जिणे अशाश्वत देह नाशवंत । अवघे सारे व्यर्थ असे देखा ॥ काही नाही दान काही नाही पुण्य । जन्मासी येऊनी व्यर्थ जाय ॥ परोपकार काहीनाही केला देवा । सद्गुरु केशवा ह्रदयी घ्यावा ॥ सारामध्ये सार नाम असे थोर । ह्रदयी निरंतर नरहरीच्या ॥

संदर्भसंपादन करा