"प्रश्नोपनिषद्‍" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

६,२३० बाइट्सची भर घातली ,  १४ वर्षांपूर्वी
 
==षष्ठम प्रश्न==
'''अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत ।<br>'''
'''भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत ।'''<br>
'''षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारम्ब्रुवं नाहमिमं वेद ।'''<br>
'''यध्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् ।'''<br>
'''स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति ॥ १ ॥'''
 
नंतर त्यांना भरव्दाजपुत्र सुकेशा याने विचारले,"भगवन्, कोसल देशाचा राजपुत्र हिरण्यनाभ ह्याने माझ्याकडे येऊन प्रश्न विचारला की सोळा कला असलेला पुरुष तुला माहित आहे का? त्या कुमाराला मी म्हटले की तो कोण ते मला माहीत नाही. मला माहीत असते तर मी नक्की सांगितले असते. जो खोटे बोलतो त्याचा समूळ नाश होतो. म्हणून मी खोटे बोलणे योग्य नाही. (माझे बोलणे ऎकल्यावर) तो काही न बोलता रथावर बसून निघून गेला. त्याचा तोच प्रश्न मी तुम्हाला विचारू इच्छितो की, तो (सोळा कलांचा) पुरुष कोठे असतो?" ॥१॥<br><br>
तस्मै स होवाच । इहैइवान्तःशरीरे सोभ्य स पुरुषो यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥
स ईक्षाचक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्टिते प्रतिष्टस्यामीति ॥ ३ ॥
स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः ।
अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥
स यथेमा नध्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं
गच्छन्ति भिध्येते तासां नामरुपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।
एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं
प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिध्येते चासां नामरुपे पुरुष इत्येवं
प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥
 
'''तस्मै स होवाच । इहैइवान्तःशरीरे सोभ्य स पुरुषो यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥'''
अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्टिताः ।
तं वेध्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥
तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥
ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविध्यायाः परं परं तारयसीति ।
नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥
 
त्याला पिप्पलाद म्हणाले, "हे प्रिय शिष्या, तो सोळा कला असलेला पुरुष इथेच शरीराच्या अंतर्यामी असतो." ॥२॥<br><br>
इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥
 
'''स ईक्षाचक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्टिते प्रतिष्टस्यामीति ॥ ३ ॥'''
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पष्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्तुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
 
(त्या सोळा कला असलेल्या) पुरुषाने विचार केला (तपासून पाहिले) असे काय आहे की ते निघून गेल्यास मी ही निघून जाईन आणि ते स्थित असले तर मी ही स्थैर्याने स्थित होईन? ॥३॥<br><br>
'''स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः । '''<br>
'''अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥ '''
 
त्याने प्रथम प्राणाची निर्मिती केली. प्राणातून श्रद्धा निर्माण केली. नंतर आकाश, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी (ही पंचमहाभूते) निर्माण केली. मग इन्द्रिये, मन, अन्न, अन्नापासून वीर्य, तप, मंत्र, कर्मे, विविध भू, भुवः आदि लोक आणि त्या लोकात विविध नामे निर्माण केली. अशा प्रकारे ह्या सोळा कला त्या (विश्वेश्वर परमात्म्याने विश्वात आणि आत्मरूप पुरुषाने शरीरात) पुरुषाने निर्माण केल्या. }}४॥<br><br>
'''स यथेमा नध्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिध्येते तासां नामरुपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।'''<br>
'''एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिध्येते चासां नामरुपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥'''
 
नद्या वाहत वाहत समुद्राकडे जातात आणि समुद्रात त्या अस्त पावतात. मग त्यांची वेगवेगळी नावे आणि रूपे जातात आणि त्यांना समुद्रच म्ह्टले जाते. तसेच या सर्वसाक्षी परमात्म्याकडे या सोळा कला जातात आणि विलय पावतात. त्यांची वेगवेगळी नामरूपे नष्ट होतात आणि त्या सर्वांना पुरुष असे म्हटले जाते. तोच कलारहित आणि अमर, अविनाशी परमात्मा होय. त्या परमात्म्याविषयी श्लोक पुढील प्रमाणे आहे. ॥५॥<br><br>
 
'''अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्टिताः । तं वेध्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥'''
 
रथचक्राच्या मध्याशी ज्याप्रकारे आरे जोडलेले असतात त्याप्रमाणे (ह्या १६) कला ज्याच्यात अंतर्भूत आणि प्रतिष्ठित आहेत त्या जाणण्यायोग्य पुरुषाला जाणावे म्हणजे तुम्हाला मृत्यु दुःख देऊ शकणार नाही. (हे ज्ञान ज्याला होते तो ही असाच कलांनी विरहित केवल अमर असे ब्रम्हच होतो. मृत्यु हा शरीराचा आणि बाह्य 'कलां' चा होतो, आत्म्याचा नाही हे समजले तर देहान्ताचे दुःख वाटत नाही.) ॥६॥<br><br>
 
'''तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥'''
 
त्यानंतर पिप्पलाद मुनी त्या सर्वांना म्हणाले, परब्रम्हाचे एवढेच ज्ञान मला आहे. याच्यापेक्षा श्रेष्ठ (आणखी काही) नाही. ॥७॥<br><br>
 
'''ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविध्यायाः परं परं तारयसीति । '''<br>
'''नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥'''
 
पिप्पलाद मुनींनी एवढे सांगितल्यावर सहाही शिष्यांनी त्यांची पूजा केली आणि आदरपूर्वक म्हटले - आपणच आमचे पिता आहात, कारण आपण आम्हाला अविद्यतून पार करून आमचा उद्धार करीत आहात. ( नंतर त्या सहाही शिष्यांनी त्यांना वंदन केले आणि म्हटले) परमश्रेष्ठ अशा क्रषींना वंदन असो. परमश्रेष्ठ अशा क्रषींना वंदन असो. ॥८॥<br><br>
 
इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥<br><br>
 
'''ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पष्येमाक्षभिर्यजत्राः ।'''<br>
'''स्थिरैरङ्गैस्तुष्तुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥'''<br>
'''स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।'''<br>
'''स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥'''<br>
'''ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥'''<br>
 
[[Category:उपनिषदे]]
३५१

संपादने