"कुटुंब" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

२०५ बाइट्स वगळले ,  १ महिन्यापूर्वी
बदलांचा आढावा नाही
कुटुंबसंस्था एकत्र अथवा विभक्त अशी दोन्ही प्रकारची असू शकते. विभक्त कुटुंबसंस्थेत आई-वडिल, पती-पत्नी, मुलगा-मुलगी असे प्राथमिक घटक असतात.
 
एकत्र कुटुंबपद्धतीत इतर दुय्यम नातेसंबंधांचा अंतर्भाव होतो. साधारणतः पुरुष (वडिलवडील) हा कुटुंबाचा प्रमुख असतो. एकत्र कुटुंब म्हणजे साक्षात स्वर्गच म्हणावेम्हणावा लागेल.
 
कुटुंब प्रकार- कुटुंबसंस्था ही सार्वभौम संस्था असली तरी समाजपरत्वे तिचे स्वरूप विविध असल्याचे आढळून येते. समाज मध्येसमाजामध्ये ज्या प्रकारची कुटुंब पध्दतकुटुंबपद्धति प्रचलित असते त्या पद्धतीशी सुसंगत अशी सांस्कृतिक लक्षणे, स्थायीभाव, कल्पना, इत्यादी बाबी कुटुंबात विकसित होत असतात.
पध्दतीशी सुसंगत सांस्कृतिक लक्षणे, स्थाईभाव, कल्पना
इत्यादी बाबी विकसित होत असतात.
१. आप्तसंबंधावर आधारित कुटुंब प्रकार-
 
अ. प्राथमिक कुटुंब किंवा केंद्र कुटुंब-
केंद्र कुटुंब हे सर्व समाजात आढळून येते. या कुटुंब मध्ये प्रामुख्याने पत्नी पती व त्यांची अविवाहित मुले यांचाच यात
समावेश होतो. जर पती पत्नी चे अपत्य नसले तर दत्तक घेतले जाते. म्हणजे पती पत्नी, माता पिता, माता मुलगा, बहीण भाऊ आणि बहिणी बहिणी या नातेसंबंधांची व्यक्तींचा केंद्र कुटुंबात समावेश असतो.
 
समावेशकेंद्र होतोकुटुंब हे सर्व समाजात आढळून येते. जरया पतीकुटुंबामध्ये प्रामुख्याने पत्नी चेपती अपत्य नसलेत्यांची तरअविवाहित किंवा दत्तक घेतलेमुले जातेयांचाच समावेश होतो. म्हणजे पती पत्नी, माता पिता, माता मुलगा, बहीण भाऊ आणि बहिणी बहिणी या नातेसंबंधांची व्यक्तींचा केंद्र कुटुंबात समावेश असतो.
ब. विस्तारीत कुटुंब-
 
विस्तारीत कुटुंंबाचा रक्तसंबंधी संतानोत्पतीसंबंधी आणि विवाह संबंधी अशा सर्वच व्यक्तींचा समावेश झालेला असतो. प्रामुख्याने शेती व्यवसाय ज्या समाजात प्रमुख व्यवसाय समजला जातो त्या समाजात विस्तृत कुटुंब आढळून येते. या कुटुंब मधील सदस्यांची संख्या खूप मोठी असते. आकाराने हे कुटुंब खूप मोठे असते.
ब. विस्तारीतविस्तारित कुटुंब-
 
विस्तारीतविस्तारित कुटुंंबाचाकुटुंंबात रक्तसंबंधी संतानोत्पतीसंबंधीसंतानोत्पतीचा आणि विवाहविवाहासंबंधामुळे संबंधीझालेल्या अशा सर्वच व्यक्तींचा समावेश झालेला असतो. या समाजात प्रामुख्याने शेती व्यवसाय ज्या समाजातहा प्रमुख व्यवसाय समजला जातो. त्या समाजात विस्तृत कुटुंब आढळून येते. या कुटुंब मधीलकुटुंबामधील सदस्यांची संख्या खूप मोठी असते. आकाराने हे कुटुंब खूप मोठे असते.
 
२. विवाह प्रकारावर आधारित कुटुंब प्रकार-
 
यायात विवाहतीलविवाहातील स्त्री-पुरूषांच्यापुरुषांच्या जोडीदारांची संख्या समान नसल्याने पती-पत्नीच्या संख्येत कमी अधिक प्रमाण असते.
याचे प्रकार
 
अ. एकविवाही कुटुंब- या विवाह प्रकार मध्ये पती व पत्नीची विवाह समयी संख्या एकच असते. म्हणजे एक पुरूष व एक स्त्री यांच्या वैवाहिक संबंधाद्वारे जे कुटुंब निर्माण होते त्यास एकविवाही कुटुंब असे म्हणतात. पतीपत्नी जिवंत असेपर्यंत कोणा एकाला दुसरा विवाह करता येत नाही.
याचे प्रकार :
 
अ. एकविवाही कुटुंब- या विवाह प्रकार मध्येप्रकाराध्ये पती व पत्नीची विवाह समयी संख्या एकच असते. म्हणजे एक पुरूषपुरुष व एक स्त्री यांच्या वैवाहिक संबंधाद्वारे जे कुटुंब निर्माण होते त्यास एकविवाही कुटुंब असे म्हणतात. पतीपत्नी जिवंत असेपर्यंत कोणा एकाला दुसरा विवाह करता येत नाही.
 
ब. बहुपती कुटुंब-
अनेक पुरूष जेव्हा एकाच स्त्री बरोबर विवाह करुन कुटुंब निर्माण करतात तेव्हा त्या कुटुंबास बहुपती कुटुंब असे म्हणतात. या कुटुंबातील सर्वच सदस्य एकाच घरी राहतात. पत्नी सर्वांची समाईक बाब असते. स्त्री चे पती हे परस्परांचे भाऊ असतात. हे सर्व जण एकाच घरात राहतात.
 
अनेक पुरूषपुरुष जेव्हा एकाच स्त्री बरोबरस्त्रीबरोबर विवाह करुन कुटुंब निर्माण करतात तेव्हा त्या कुटुंबास बहुपती कुटुंब असे म्हणतात. या कुटुंबातील सर्वच सदस्य एकाच घरी राहतात. पत्नी सर्वांची समाईकसामाईक बाब असते. स्त्री चेस्त्रीचे पती हे परस्परांचे भाऊ असतात. हे सर्व जण एकाच घरात राहतात.
क. बहुपत्नी कुटुंब- या कुटुंब प्रकारात एक पुरुष अनेक स्रियांबरोबर विवाह करून कुटुंब निर्माण करतात.
 
३. वंश व अधिसत्ता या वर आधारित कुटुंब प्रकार- या मध्ये दोन प्रकार आहे-
क. बहुपत्नी कुटुंब- या कुटुंब प्रकारात एक पुरुष अनेक स्रियांबरोबरस्त्रियांबरोबर विवाह करून कुटुंब निर्माण करतात.
१. मात्रूसत्ताक कुटुंब- या कुटुंबाची अधिसत्ता स्त्री कडे असते व वंश ही तिच्याच नावाने चालतो त्या कुटुंबाला मातरुवंशीय कुटुंब म्हणतात.
 
२. पित्रूवंशीय कुटुंब- ज्या कुटुंबात अधिसत्ता पुरूषांकडे सुपूर्त केली जाते व वंश ही त्याच्याच नावाने चालतो त्या कुटुंबाला पित्रूवंशीय कुटुंब म्हणतात.
३. वंश व अधिसत्ता या वरयांवर आधारित कुटुंब प्रकार- या मध्येयामध्ये दोन प्रकार आहेआहेत-
 
१. मात्रूसत्ताकमातृसत्ताक कुटुंब- याज्या कुटुंबाची अधिसत्ता स्त्री कडेस्त्रीकडे असते व वंश हीवंशही तिच्याच नावाने चालतो त्या कुटुंबाला मातरुवंशीयमातृसत्ताक कुटुंब म्हणतात.
 
२. पित्रूवंशीयपितृवंशीय कुटुंब- ज्या कुटुंबात अधिसत्ता पुरूषांकडेपुरुषांकडे सुपूर्त केली जातेअसते व वंश ही त्याच्याच नावाने चालतो त्या कुटुंबाला पित्रूवंशीयपितृवंशीय कुटुंब म्हणतात.
 
मात्रूसत्ताकमातृसत्ताक कुटुंब पद्धती-मात्रूसत्ताकमातृसत्ताक कुटुंब पद्धतीपद्धतीमध्ये मध्येस्त्रीचे स्त्री चेप्रस्थापित वर्चस्व प्रस्थापित असते कुटुंबाची वंशावळ तिच्याच नावाने चालते. कुटुंबाची ओळख तिच्याच नावाने किंवा गोत्रा नेगोत्राने होत असते. कुटुंबाची मालकीची संपती मुलांना न मिळता मुलींना मिळते. विवाह झाला की पती पत्नीहा च्यापत्नीच्या घरी अधूनमधून राहायला जातो. सर्व कारभार पुरूषांच्या वरपुरुषांवर नसून स्त्री च्यास्त्रीच्या भावावर आणि वडिलांवर असतो. हे कुटुंब रक्त संबंधांवररक्तसंबंधांवर अधिक आधारलेले असते.
 
पित्रूसत्ताकपितृसत्ताक कुटुंब - बहुतांशी जगात जास्त करून पित्रूसत्ताकपितृसत्ताक कुटुंब पद्धती प्रचलित आहे. या कुटुंब पद्धती मध्येपद्धतीमध्ये सर्व सत्ता पुरूषा कडेपुरुषाकडे असते. विवाह नंतरविवाहानंतर पत्नी पतीच्या घरी जाऊन राहते. त्यामुळे पत्नी लापत्नीला त्या कुटुंबाचे सदस्यत्व मिळते. तसेच तीलातिला पतीच्या गोत्रातील एक सदस्य म्हणून मान्यता मिळते. या मध्येयामध्ये वारसा हक्क मुलास मिळतेमिळतो. कोणते हीकोणतेही आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक कार्यक्रम असताना पतीला प्राधान्य दिले जाते. सर्व आर्थिक व्यवहार जास्त करून पुरूषपुरुष पाहतात. पित्याच्या म्रूत्यू नंतरमृत्यूनंतर सर्व व्यवहार आपोआप मुला जवळमुलाकडे येतात.
विवाहविवाहा नंतर वधू वराच्या घरी जाते. कुटुंब मध्ये स्त्रीकुटुंबामध्ये चास्त्रीचा दर्जा दुय्यम स्थान प्रमाणे असतो. तिचा दरारा असलाच तर सासू या नात्याने सूनेवरसुनेवर असतो. समाजसमाजातील तथा लोक रूढीलोकरूढी प्रमाणे या प्रकारच्या कुटुंब पद्धती मध्ये स्त्री -पुरुष यांच्या कामाची वाटणी झालेली असते.
 
कबीली परिवार :
 
जनजातींमध्ये असलेली ही पद्धत सामाजिक विकासक्रमातल्या आदिम अवस्थेच्या जवळची आहे. हिच्यात विवाहाचे आणि कुटुंबाचे जवळपास सर्व प्रकार मिळतात. या विभिन्न प्रकारांमध्ये विकासक्रमाच्या दृष्टीने पूर्वापर क्रम निर्धारित करणे शक्य नाही..
मात्रूसत्ताक कुटुंब पद्धती-मात्रूसत्ताक कुटुंब पद्धती मध्ये स्त्री चे वर्चस्व प्रस्थापित असते कुटुंबाची वंशावळ तिच्याच नावाने चालते. कुटुंबाची ओळख तिच्याच नावाने किंवा गोत्रा ने होत असते. कुटुंबाची मालकीची संपती मुलांना न मिळता मुलींना मिळते. विवाह झाला की पती पत्नी च्या घरी अधूनमधून राहायला जातो. सर्व कारभार पुरूषांच्या वर नसून स्त्री च्या भावावर आणि वडिलांवर असतो. हे कुटुंब रक्त संबंधांवर अधिक आधारलेले असते.
पित्रूसत्ताक कुटुंब - जगात जास्त करून पित्रूसत्ताक कुटुंब पद्धती प्रचलित आहे. या कुटुंब पद्धती मध्ये सर्व सत्ता पुरूषा कडे असते. विवाह नंतर पत्नी पतीच्या घरी जाऊन राहते. त्यामुळे पत्नी ला त्या कुटुंबाचे सदस्यत्व मिळते. तसेच तीला पतीच्या गोत्रातील एक सदस्य म्हणून मान्यता मिळते. या मध्ये वारसा हक्क मुलास मिळते. कोणते ही आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक कार्यक्रम असताना पतीला प्राधान्य दिले जाते. सर्व आर्थिक व्यवहार जास्त करून पुरूष पाहतात. पित्याच्या म्रूत्यू नंतर सर्व व्यवहार आपोआप मुला जवळ येतात.
विवाह नंतर वधू वराच्या घरी जाते. कुटुंब मध्ये स्त्री चा दर्जा दुय्यम स्थान प्रमाणे असतो. तिचा दरारा असलाच तर सासू या नात्याने सूनेवर असतो. समाज तथा लोक रूढी प्रमाणे या प्रकारच्या कुटुंब पद्धती मध्ये स्त्री पुरुष यांच्या कामाची वाटणी झालेली असते.
 
कंदमुळे आणि शिकारीवर जगणारे बसर अंदमानी आदिमवासीं ध्ये एकपत्नीत्वाचे नियम आहेत आणि ते पितृवंशीय आहेत.
कबीली परिवार
जनजातींमध्ये जी सामाजिक विकासक्रम में आदिम अवस्था च्या जवळ आहे. विवाह आणि कुटुंबाचे जवळपास सर्व प्रकार मिळतात. या विभिन्न प्रकारांमध्ये विकासक्रम च्या दृष्टि ने पूर्वापर क्रम निर्धारित करने शक्य व संभव नाही आहे. कंद मूळ आणि शिकार वर जगणारे बसर अंडमानी आदिमवासी मध्ये एकपत्नीत्व चे नियम आहे आणि ते पितृवंशीय तथा पितृस्थानीय आहे.
 
==कुटंबातील भूमिका==
* '''[[मुलगी]]''' - स्त्रीलिंगी अपत्य
* '''[[भाऊ]]''' - पुल्लिंगी (समान पालक असलेले) भावंड
* '''[[बहिणबहीण]]''' - स्त्रीलिंगी (समान पालक असलेले) भावंड
 
पालकांचे पालक, त्यांचे पालक ह्या नातेसंबंधांची नावे पुढीलप्रमाणे,
* '''[[आजोबा]]''' - वडिलांचे किंवा आईचे वडिलवडील
* '''[[आजी]]''' - वडिलांची किंवा आईची आई
* '''[[पणजोबा]]''' - आजोबांचे किंवा आजीचे वडिलवडील
* '''[[पणजी, नाते|पणजी]]''' - आजोबांची किंवा आजीची आई
* '''[[खापर पणजोबा]]''' - पणजोबांचे किंवा पणजीचे वडिलवडील
* '''[[खापर पणजी]]''' - पणजोबांची किंवा पणजीची आई
 
* '''[[काका]]''' - वडिलांचे भाऊ
* '''[[काकी]]''' - काकांची पत्नी
* '''[[आत्या]]''' - वडिलांची बहिणबहीण
* '''[[मामा]]''' - आईचा भाऊ
* '''[[मामी]]''' - मामाची पत्नी
* '''[[मावशी]]''' - आईची बहिणबहीण
* '''[[भाऊजी]]''' - आत्याचे किंवा मावशीचे पती
 
लांबच्या भाऊबहिणींच्या नातेसंबंधांची नावे,
* '''[[चुलत भाऊ]]/बहिणबहीण''' - काकांचा/ची मुलगा/मुलगी
* '''[[आते भाऊ]]/बहिणबहीण''' - आत्याचा/ची मुलगा/मुलगी
* '''[[मामे भाऊ]]/बहिणबहीण''' - मामाचा/ची मुलगा/मुलगी
* '''[[मावस भाऊ]]/बहिणबहीण''' - मावशीचा/ची मुलगा/मुलगी
 
भाऊबहिणींच्या पत्नी/पतीच्या नातेसंबंधांची नावे,
* '''[[पुतणा]]/[[पुतणी]]''' - जवळच्या/लांबच्या भावाचा/ची मुलगा/मुलगी
 
पत्नी/पतीकडिलपतीकडील नातेसंबंधांची नावे
* '''[[सासरे]]''' - पती/पत्नीचे वडिलवडील
* '''[[सासू]]''' - पती/पत्नीची आई
* '''[[दीर]]''' - पतीचा भाऊ
* '''[[जाऊ]]''' - दीराची पत्नी
* '''[[नणंद]]''' - पतीची बहिणबहीण
* '''[[मेहुणा]]''' - पत्नीचा भाऊ
* '''[[मेहुणी]]''' - पत्नीची बहिणबहीण
* '''[[साडू]]''' - मेहुणीचे पती
(मेहुण्याची पत्नी व नंडेचानणदेचा पती ह्यासाठी नाव उपलब्ध नाही)
 
मुलांच्या पती/पत्नीच्या नातेसंबंधांची नावे
* '''[[सून]]''' - मुलाची पत्नी
* '''[[जावई]]''' - मुलीचा पती
* '''[[व्याही]]''' - सूनेचेसुनेचे/जावयाचे वडिलवडील
* '''[[विहीण]]''' - सूनेचीसुनेची/जावयाची आई
 
== हे सुद्धा वाचा ==
५७,२९९

संपादने