"ग्रंथालय" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

२,१८९ बाइट्स वगळले ,  १ वर्षापूर्वी
बदलांचा आढावा नाही
खूणपताका: मोबाईल संपादन मोबाईल अ‍ॅप संपादन Android app edit
''ग्रंथालय'' म्हणजे सर्व प्रकारची सर्वसाधारण पणे छापील तसेच हस्तलिखित माहितीसाधने एकत्रीतपणेएकत्रितपणे ठेवण्याची जागा होय. ग्रंथालयप्राचीन म्हणजेभारतात ग्रंथालयांची ग्रंथ+संकल्पना आलंय= ग्रंथालय होयनव्हती. ग्रंथती संग्रहाचेभारतीयांनी स्थानब्रिटिशांकडून म्हणजे ग्रंथालय होयघेतली. प्राचीन काळापासून ग्रंथालयांची परंपरा ही भारताला लाभलेली आहे. मध्ययुगीन काळामध्ये हस्तलिखित पोथ्या जतन करून ठेवल्या जात. राजे-महाराजे आपला स्वतंत्र ग्रंथसंग्रह ठेवत असत. ग्रंथालय शास्त्राचे जनकतज्ज्ञ एस. आर. रंगनाथन यांच्या मते, ग्रंथालये ही लोकशाही मूल्य जोपासणारी सार्वजनिक संस्था आहे. एकोणिसाव्या शतकामध्ये सार्वजनिक शिक्षणाला पूरक अशी ठरलेली चळवळ म्हणजे ग्रंथालय चळवळ होय. चळवळ हा शब्द याठिकाणीया ठिकाणी ग्रंथालयांचा विकास या अर्थाने आहे. एकोणिसाव्या शतकामध्ये ग्रंथालय चळवळ ही सार्वत्रिक शिक्षणाच्या दृष्टीने पूरक ठरली. बडोदा संस्थानांमध्ये महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी या चळवळीच्या माध्यमातूनचळवळीद्वारे सार्वत्रिक शिक्षणाचा प्रसार आणि प्रचार केला. ज्या माध्यमातून लोकांना वाचनसाहित्य उपलब्ध करून दिले जाते. ग्रंथ वाचन साहित्य आणि ग्रंथालय कर्मचारी याचा त्रिवेणी संगम ज्याठिकाणी एकत्र येतात त्या ठिकाणास ग्रंथालय असे म्हणतात. ग्रंथालायचे वाचक वाचन साहित्य आणि कर्मचारी हे ग्रंथलायचे महत्त्वाचे तीन घटक ओळखलेजातात.ग्रंथालयाचा मूळ उद्देश ज्ञान व माहिती संग्रहण हा असतो. ग्रंथालयातून ही साधने वापरण्यासाठी नेता येतात व मर्यादित कालावधीत परत केली जातात. आधुनिक ग्रंथालयाची संकल्पना बदलली आहे. ग्रंथालय हे माहितीचे देवाण - घेवाण अशी झाली आहे. कारण वाचक पुस्तक न मागता डेटाबेसची माहिती मागण्यासाठी येत असतो.
 
व्याख्या
वाचक, वाचन साहित्य आणि कर्मचारी हे ग्रंथालयाचे तीन घटक आहेत. ग्रंथालयाचा मूळ उद्देश ज्ञान व माहिती संग्रहण हा असतो. ग्रंथालयातून ही साधने वापरण्यासाठी नेता येतात व मर्यादित कालावधीत परत केली जातात. आधुनिक काळात ग्रंथालयांची संकल्पना बदलून ते माहितीचे देवाण - घेवाण करणारी संस्था अशी झाली आहे. कारण वाचक पुस्तक न मागता डेटाबेसची माहिती मागण्यासाठी येत असतो.
१ ज्या इमारतीमध्ये अथवा जागेत ग्रंथ,नियतकालिके आणि इतरवाचन साहित्य साधने वाचकांना संदर्भाकरिता अथवा उपयोग करण्याकरितादिली जातात त्या ठिकाणास ग्रंथालये असे म्हणतात.
 
२ ग्रंतालय म्हणजे वाचन अभ्यास आणि संदर्भाकरिता ग्रंथ आणि इतर वाचन साहित्ययाचं संग्रहअशी स्वतंत्र्य जागा ज्या मध्ये वाचन संग्रह केलेला असतो.
शाळा-महाविद्यालयांना ग्रंथालय महत्त्वाचे व सक्तीचे असतेअसतेच. यामुळे विद्यार्थ्यांना संदर्भासहित वाचनाची सवय लागते. लिखाण अभ्यासपूर्ण होण्यासाठी अनेक ग्रंथ एकाच ठिकाणे मिळण्याची सोय होते.
३ ग्रंथालय ही एक सर्वजनिक संस्था असून जी ग्रंथसंग्र्हाची निगा राखते व त्यांना जो ग्रंथ हवा असतो त्यांनातो उपयोगाकरिता उपलब्धकरून देते.
 
शाळा-महाविद्यालयांना ग्रंथालय महत्त्वाचे व सक्तीचे असते. यामुळे संदर्भासहित वाचनाची सवय लागते. लिखाण अभ्यासपूर्ण होण्यासाठी अनेक ग्रंथ एकाच ठिकाणे मिळण्याची सोय होते.
बदलत्या काळात दृक्‌श्राव्य माध्यमेही ग्रंथालयांमध्ये दिसून येतात.आज डिजिटल ग्रंथालय ही संकल्पना रूढ होत आहे.अनेक नवीन कल्पना ग्रंथालयात बघायला मिळतात ग्रंथालयाचे विविध प्रकार अस्तित्व मध्ये आहेत कार्पोरेट व इंडस्ट्री क्षेत्रांमध्ये स्वतंत्र ग्रंथालय ही तेथील कर्मचारी, व्यवस्थापक व अधिकारी, इंजिनियर्स यांच्यासाठी उपलब्ध असतात. वेळेनुसार व आवडीनुसार या ग्रंथालयाचा या लोकांना लाभ घेता येतो. आज वैयक्तिक स्तरावर देखील ग्रंथालय तयार केली जातात. शिक्षक, प्राध्यापक डॉक्टर, तसेच व्यापारी हे आपल्या आवडीनुसार आपल्या घरांमध्येच ग्रंथालय तयार करतात. आपल्या व्यवसाय नुसार ग्रंथसंग्रह जतन करणे त्याचं वाचन करणे अशा स्वरूपामध्ये ही ग्रंथालय उभी राहताना दिसतात. आज शासकीय स्तरावर देखील ग्रंथालयाची चळवळ उभारली जात आहे. सार्वजनिक ग्रंथालय हा त्याचाच एक भाग आहे. मात्र पुरेसा निधी आणि सामाजिक मदती च्या अभावे अनेक चांगली ग्रंथालये आज बंद होण्याच्या मार्गावर आहेत.
 
प्राचीन भारतीय विद्यापीठ [[तक्षशिला|तक्षशिलेचे]] ग्रंथालय हे सर्व जगात प्रसिद्ध होते. अनेक [[ग्रीक]] तसेच [[चीन|चीनी]] प्रवासी या ग्रंथालयाला भेट देऊन गेल्याची नोंद सापडते. प्राचीन काळात राजे-राजवाडय़ांची ग्रंथालये, शैक्षणिक संस्थामधून (नालंदा तक्षशीला) व मंदिरांमधून ग्रंथालये अस्तित्वात होती, पण ती एका विशिष्ट घटकांसाठीच होती. संपूर्ण समाजासाठी म्हणून सार्वजनिक ग्रंथालय ही संकल्पना त्या काळी फारशी अस्तित्वात नव्हती. सोसायटी फॉर प्रमोशन ऑफ ख्रिश्चन नॉलेज या १६९८ च्या संस्थेचे मद्रास व बंगालमधील ग्रंथालयाचे कार्य, १७८४ कोलकाता येथील एशियाटिक सोसायटीचे ग्रंथालय, १८३५ ची कलकत्ता पब्लिक लायब्ररी, मुंबईत ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी ऑफ ग्रेट ब्रिटन अ‍ॅण्ड आर्यलड (मुंबई शाखा)’ हे १८२७ साली सुरू झालेले ग्रंथालय ही सुरुवातीची वाटचाल आहे.
१ प्राचीन काळ.
प्राचीन काळी इजिप्तआणिइजिप्त आणि अलसरीया शाशकीय कागदपत्रे व धर्मिक वाचन साहित्य अभिलेकागार या स्वरुपात ग्रंथालये अस्तित्व्त होती.ग्रीस व इजिप्त या देशात ग्रंथालय
असल्यची नोद आढळते.
२ मध्ययुगीन काळ.
५७,२९९

संपादने