"अहिल्याबाई होळकर" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

१९७ बाइट्सची भर घातली ,  १ वर्षापूर्वी
(Reverted to revision 1701589 by Mungiar (talk): Unsourced gibberish text. (TW))
खूणपताका: उलटविले
[[मल्हारराव होळकर|मल्हारराव होळकरांच्या]] त्या सून होत. अहिल्यादेवींचे पती [[खंडेराव होळकर]] हे इ.स. १७५४ मध्ये [[कुम्हेर]]च्या लढाईत धारातीर्थी पडले. त्यांच्या मृत्यूनंतर सासरे [[मल्हारराव होळकर|मल्हाररावांनी]] अहिल्याबाईंना सती जाऊ दिले नाही. १२ वर्षांनंतर, [[मल्हारराव होळकर]] हेही मृत्यू पावले. त्यानंतर अहिल्याबाई मराठा साम्राज्याच्या [[माळवा]] प्रांताचा कारभार बघू लागल्या. त्या लढाईत अहिल्यादेवी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करीत होत्या. पुढे त्यांनी [[तुकोजीराव होळकर]] यांची सेनापती म्हणून नेमणूक केली.{{संदर्भ}}
 
एका इंग्रजी लेखकाने अहिल्यादेवी होळकर, यांना [[भारत|भारताच्या]] "[[कॅथरीन द ग्रेट]], [[पहिली एलिझाबेथ, इंग्लंड|एलिझाबेथ]], [[मार्गारेट पहिली, डेन्मार्क|मार्गारेट]]" म्हटले आहे.<ref>इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्याबाई यांची तुलना रशियाची राणी कथेरीन , इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी केली आहे.</ref> (इ.स. १७२५ - इ.स. १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) ही [[भारत|भारतातील]], [[माळवा|माळव्याच्या]] जहागीरदार असलेल्या [[होळकर घराणे|होळकर घराण्याच्या]] 'तत्त्वज्ञानी राणी' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]]तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेससलेल्यादक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. मल्हाररावांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले.{{संदर्भ}}
 
अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या.
 
राणी अहिल्यादेवी यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, किंवा त्यांचा जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी|काशी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. वेरावळ येथील [[सोरटी सोमनाथ|सोमनाथ]]चे गझनीच्या महंमदाने ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक [[शिव|शंकराचे]] एक देऊळ बांधले. सोमनाथला जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. बाईंंनाअहिल्याबाईंंना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.
 
==शासक==
पेशव्यांनी परवानगी दिल्यावर, ज्या माणसाने तिला विरोध केला होती त्यास चाकरीत घेऊन, [[तुकोजीराव होळकर]] (मल्हाररावांचा दत्तक पुत्र) यास सैन्याचा मुख्य करून, अहिल्यादेवी होळकरांनी पूर्ण दिमाखात माळव्यास प्रयाण केले. अहिल्यादेवींनी पडदा प्रथा कधीच पाळली नाही. त्या रोज जनतेचा दरबार भरवीत असत व लोकांची गाऱ्हाणी ऐकण्यास नेहमीच उपलब्ध असत. जरी राज्याची राजधानी ही [[नर्मदा|नर्मदातीरावर]] असलेल्या [[महेश्वर]] येथे होती तरीही, [[इंदूर]] या खेड्याचा विकास करून त्याचे सुंदर मोठ्या शहरात रूपांतर करणे, हे अहिल्यादेवींनी केलेले फार मोठे काम होते. त्यांनी माळव्यात रस्ते व किल्ले बांधले, अनेक उत्सव भरवले, [[हिंदू]][[मंदिर|मंदिरांमध्ये]] कायमस्वरूपी पूजा सुरू रहावी म्हणून अनेक दाने दिली. माळव्याबाहेरही त्यांनी मंदिरे, घाट, विहिरी, तलाव व धर्मशाळा बांधल्या.
 
[[भारतीय संस्कृती कोश|भारतीय संस्कृती कोशात]] अहिल्यादेवी होळकरांनी केलेल्या बांधकामांची यादी आहे - काशी, गया, सोमनाथ,अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार, कांची, अवंती, द्वारका, बद्रीकेदार, रामेश्वर व जगन्नाथपुरी वगैरे. अहिल्यादेवींस, सावकार, व्यापारी, शेतकरी इत्यादी आर्थिकदृष्ट्या सुदृढ झालेले बघून आनंद होत असे. परंतु त्यांनी त्यांच्यावर आपला अधिकार असल्याचे कधीच जाणवू दिले नाही. त्यांनी सर्व राज्यकारभार हा सुखी व धनाढ्य लोकांकडून नियमांतर्गत मिळालेल्या धनापासून चालविला होता, असे दिसते.
 
अहिल्यादेवींनी जनतेच्या/रयतेच्या काळजीपोटी अनेक गोष्टी केल्या. त्यांनी अनेक विधवांना पतीची मिळकत त्यांच्यापाशीच ठेवण्यात मदत केली. अहिल्यादेवींच्या राज्यात कोणीही विधवा मुलाला दत्तक घेऊ शकत असे. एकदा त्यांच्या एका मंत्र्याने लाच घेतल्याशिवाय दत्तक घेण्याच्या मंजुरीस नकार दिला, तेव्हा अहिल्यादेवींनी दत्तकविधानाचा कार्यक्रम स्वतः प्रायोजित करून, रीतसर कपडे व दागिन्यांचा आहेर दिला. अहिल्यादेवी होळकरांच्या स्मृतीस अभिवादन म्हणून, सन १९९६ मध्ये, इंदुरातील नागरिकांनी तिच्या नावाने एक पुरस्कार सुरू केला. तो, दरवर्षी, जनसेवेचे विशेष काम करणाऱ्यास दिला जातो. भारताच्या पंतप्रधानांनी पहिल्या वर्षी तो पुरस्कार [[नानाजी देशमुख]]ांना दिला.
अहिल्याबाई होळकर यांच्या स्मरणार्थ, [[इंदूर]] येथील विश्वविद्यालयास त्यांचे नाव दिले आहे. तसेच त्यांचे नावाचे [[पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ]] हे एक विद्यापीठ [[सोलापूर]]ला आहे.
 
भिल्ल व गोंड या राज्याच्या सीमेवर असलेल्या जमातींमधील वाद अहिल्यादेवी सोडवू शकल्या नाहीत. तरीही, त्यांनी त्या लोकांना पहाडातील निरुपयोगी जमीन दिली आणि त्यांना, त्या क्षेत्रातून जाणाऱ्या सामानावर थोडा 'कर' घेण्याचा अधिकार दिला. याही बाबतीत, (आंग्ल लेखक) 'माल्कम' यांच्यानुसार, अहिल्यादेवींनी ' त्यांच्या सवयींवर लक्ष ठेवले'.
 
महेश्वर येथील अहिल्यादेवींची राजधानी ही जणू काव्य, संगीत, कला व उद्योग यांची संस्थाच होती. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध मराठी कवी [[मोरोपंत]] व शाहीर [[अनंतफंदी]] यांना व संस्कृत विद्वान खुशालीराम यांना अहिल्याबाईंनी आश्रय दिला. कारागरांना, मूर्तिकारांना व कलाकारांना त्यांच्या राजधानीत सन्मान व वेतन मिळत असे. त्यांनी महेश्वर शहरात एक कपड्याची गिरणीपण सुरू केली.
 
एकोणीसाव्या व विसाव्या शतकातील भारतीय, इंग्रजी व अमेरिकन इतिहासकार हे मान्य करतात की, अहिल्यादेवी होळकरांस माळवा व महाराष्ट्रात, त्या काळी व आताही, संताचा सन्मान दिला जातो. इतिहासाच्या कोणाही अभ्यासकास ते मत खोडून काढण्याजोगे आजवर काहीही सापडलेले नाही.
राजकारणातीराजकारणातील बारकावे व तत्व व्यावहारीक नीती नियम व सूत्रे आपल्या देशाची राजकीय, सामाजिक, भौगोलिक स्थिती, रणांगनवरीलरणांगणावरील आखाडे व अडचणी आणि बारकावे समजून घेतले.
म्हल्हार रावमल्हारराव यांच्या गैर हजेरीतगैरहजेरीत सर्व कारभार करण्यात त्या पारंगत झाल्या. कितेकदा त्या मल्हारराव
 
ज्या काळी दळणवळण चीदळणवळणाची साधने फारच कमी होती किवा नव्हती म्ह्टले तरी तर नव्हती अशी परस्थिती होती अश्या खडतर काळात त्यांनी भारतातील तीथक्षेतत्रतिर्थक्षेत्रांच्या ठिकाणी व राज्यात मंदिरे धर्मशाळा तलाव, विहिरी, पाणपोई, घाट अशी अनेक समाज उपयोगी कामे केली. आज ही वास्तुशिल्पे व त्यांनी उभारलेली स्थापत्य कला मातोश्रीच्या भव्य कार्याची साक्ष देत उभी आहेत.वास्तुश्ल्प वास्तुशिल्प बांदकाम केल्याबांधकाम मुळेकेल्यामुळे कारागीर्यांचीकारागिरांची कला जोपासून संकृतीचा वारसा तर जपलाच पण त्याच बरोबर गोरगरीब जनतेच्या हाताला काम मिळवून दिले. त्याच्यात्यांच्या कामगिरीचा हा दुहेरी बाणा निश्चीतच अभिमानसपदअभिमानास्पद आहे .
शेती व शेतकरी उद्धाराची कार्य.
शेतकरी सुखी तर जग सुखी या संकल्पनेतून शेतकर्यांच्या जाचक करातून मुक्त केले अनेक ठिकाणी तलाव व विहरी बांधल्या शेतकर्याना गोपाल्नाचे महत्व पटवून प्रजेला गाई देऊन मोठ्या प्रमाणात गोपलन घडून आणले
गुणग्राहता;
 
'''शेती व शेतकरी उद्धाराची कार्य.''';
मातोश्र्ची लोककल्य्ण्याची क्रीर्ती ख्याती एकूण अनेक विद्वन लोक तांची भेट घेण्यास येत असत नंतर त्या ठिकाणीच राहत असत.
 
अनेक विषयाचे विद्वान शाश्री पंडीत व्याकरणकार कीर्तनकार जोतिष पुजारी वैद हकीम यानाही त्या मुद्दम बोलाऊन घेऊन त्यांना त्या राजआश्रय देत असत महेस्वरी नगरीत वास्तव करीत होते म्हणूनच महेस्वरी नागरी त्या काळी संस्कृती विद्वान व धर्माचे माहेरघर म्हणून नावारूपाला आली होती .
शेतकरी सुखी तर जग सुखी या संकल्पनेतून शेतकर्यांच्याशेतकऱ्यांच्या जाचक करातून मुक्त केले. अनेक ठिकाणी तलाव व विहरीविहिरी बांधल्या. शेतकर्यानाशेतकऱ्यांना गोपाल्नाचेगोपालनाचे महत्व पटवून प्रजेला गाई देऊन मोठ्या प्रमाणात गोपलनगोपालन घडूनघडवून आणले.
 
'''गुणग्राहता''';
 
मातोश्र्चीमातोश्रीची लोककल्य्ण्याचीलोककल्याणाची क्रीर्तीकीर्ती ख्याती एकूणऐकुन अनेक विद्वन लोक तांचीत्यांची भेट घेण्यास येत असत आणि नंतर त्या ठिकाणीच राहत असत.
अनेक विषयाचे विद्वान, शाश्रीशास्त्री पंडीत, व्याकरणकार, कीर्तनकार, जोतिषज्योतिषी, पुजारी, वैदवैद्य, हकीम यानाही त्या मुद्दममुद्दाम बोलाऊनबोलावून घेऊन त्यांना त्या राजआश्रयराजाश्रय देत असत. महेस्वरीमहेश्वर नगरीत वास्तव करीत होते म्हणूनच महेस्वरीमहेश्वर नागरीनगरी त्या काळीत्याकाळी संस्कृती विद्वान व धर्माचे माहेरघर म्हणून नावारूपाला आली होती .
ग्रंथ संपंदा- निर्मिती
छापखाने नसल्याने त्या काळी धर्माचे तत्वज्ञान जाणून घेण्याकरिता हस्तलिखितेयावरचहस्तलिखिते यावरच अवलंबून राहावे लागत होते.
हस्तलिखिते लिहिणारे मोठ्या प्रमाणात रकमेची मागणी करत असत. ज्या प्रमाणे हिरा व रत्ने पारखनारयापारखणाऱ्या जवाहिरया प्रमाणेजवाहिऱ्याप्रमाणे त्या विदेचीविद्द्येची महत्तामहत्त्व जानतजाणत असल्याने त्याच्या मागणी प्रमाणेमागणीप्रमाणे रक्कम देऊन ग्रंथाची हस्तलिखिते तयार करून विद्वान विधार्थी शाठी विद्यार्थ्यांसाठी अनमोल ग्रंथसंपदा निर्माण करून जतन केली . शाळा काढून विद्या प्रसारचेविद्याप्रसाराचे काम केले.
 
अंधश्रधा निवारण
'''अंधश्रद्धा निवारण''';
या काळात सती जाण्याची मोठी रूढी व परंपरा होती सती गेल्याने पुण्य व न गेल्याने पाप असा समज समाजात रूढी होती. रामायण महाभारत अनेक युद्धात होऊनही कोणी सती गेल्याचा उल्लेख नाहीत असे अनेक दाखले देऊन सती प्रथेला शाश्राचा आधर नाही हे प्रजेला पटवून दिले .
 
कालांतराने १८२९ साली राजाराम मोहन रॉय यांचा प्रयत्नामुळे सतीची अनिष्ट चाल कायद्याने बंद करण्यात आली यावरून अहिल्याबाई होळकर यांच्या दूरदृठीची प्रचीती आपणास यते.
या काळात सती जाण्याची मोठी रूढी व परंपरा होती. सती गेल्याने पुण्य व न गेल्याने पाप असा समज समाजात रूढीरूढ होतीहोता. रामायण आणि महाभारत यामध्ये अनेक युद्धातयुद्ध होऊनही कोणी सती गेल्याचा उल्लेख नाहीत असे अनेक दाखले देऊन सती प्रथेला शाश्राचाशास्त्राचा आधरआधार नाही हे प्रजेला पटवून दिले. कालांतराने १८२९ साली राजाराम मोहन रॉय यांचा प्रयत्नामुळे सतीची अनिष्ट चाल कायद्याने बंद करण्यात आली यावरून अहिल्याबाई होळकर यांच्या दूरदृष्टतेची प्रचीती आपणास यते.
चोर व दरोडेखोर यांचे मत परिवर्तन
 
त्या काळी प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांना व प्रजेची चोर दरोडेखोर व भिल्ल लुटमार करीत असत अशा लुटारू लोकांना गाई मैह्स जमिनी दिल्या व त्याचे मत परिवर्तन केले व ते लोक शेती करू लागले त्याच्य उदरनिर्वाह नाचा प्रश्न मिटला. भिल्ल लोकांना भिलकवाडी कर घेण्याचीपरवानगी दिली.
'''चोर व दरोडेखोर यांचे मत परिवर्तन;'''
एवढे करूनही प्रजेला त्रस्त करणाऱ्या या लोकांना त्यांनी तोफेच्या तोंडी देऊन एक प्रकारचा दरारा नर्माण केला
 
त्या काळी प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांना व प्रजेची चोर दरोडेखोर व भिल्ल लुटमार करीत असत अशा लुटारू लोकांना गाईगायी, मैह्सम्हशी जमिनीआणि जमीनी दिल्या व त्याचेत्यांचे मत परिवर्तन केले व ते लोक शेती करू लागले त्याच्यत्यामुळे उदरनिर्वाहत्यांचा नाचाउदरनिर्वाहाचा प्रश्न मिटला. भिल्ल लोकांना भिलकवाडी कर घेण्याचीपरवानगीघेण्याची परवानगी दिली.
एवढे करूनही प्रजेला त्रस्त करणाऱ्या या लोकांना त्यांनी तोफेच्या तोंडी देऊन एक प्रकारचा दरारा नर्माण केला.
 
'''न्यायप्रियता''';
 
अहिल्याबाई होळकर यांच्यान्याययांच्या प्रियतेचीन्यायप्रियतेची ख्याती सर्व दूर पसरली होती. सर्वानासर्वांना समान न्याय हा त्याचात्यांचा बाणाहोता त्याचाबाणा स्नथानाचाहोता. त्यांच्या संस्थानचा सुभेदार तुकोजी होळकर यांच्या मुलाने प्रजेला त्रास दिला म्हणूनत्यालाम्हणून तुरुगातत्याला तुरुंगात डांबले.आणेक ठिकाणी
न्याय प्रीयता
अहिल्याबाई होळकर यांच्यान्याय प्रियतेची ख्याती सर्व दूर पसरली होती सर्वाना समान न्याय हा त्याचा बाणाहोता त्याचा स्नथानाचा सुभेदार तुकोजी होळकर यांच्या मुलाने प्रजेला त्रास दिला म्हणूनत्याला तुरुगात डांबले.आणेक ठिकाणी
 
== अहिल्यादेवी यांच्याबद्दलची मते ==
७१७

संपादने