"रायगड (किल्ला)" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

.
छो (2409:4042:241B:CBCD:30FD:F10B:FD95:2615 (चर्चा) यांनी केलेले बदल 2409:4042:241B:CBCD:B05D:BF6C:7438:E90E यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.)
खूणपताका: उलटविले
(.)
खूणपताका: 'मुखपृष्ठ सदर' लेखात बदल ?
 
==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे ==
'''१. पाचाडचा जिजाबाईंचा वाडा''' : उतारवयात जिजाबाईंना गडावरची थंड हवा, वारा मानवत नसे, म्हणून महाराजांनी त्यांचासाठी पाचाडज़वळच़पाचाडजवळच एक वाडा बांधून दिला. तोच़तोच हा मासाहेबांच़ामासाहेबांचा राहता वाडा. वाड्याची व्यवस्था ठेवण्यासाठी काही अधिकारी तसेच़तसेच शिपायांची व्यवस्थाही महाराजांनी केली होती. पायऱ्यांची एक उत्तम विहीर, तसेच जिजाबाईंना बसण्यासाठी केलेले दगडी आसन बघण्यासारखे आहे. यास ‘तक्क्याची विहीर’ असेही म्हणतात.
 
'''२. खुबलढा बुरूज़बुरूज ''': गड च़ढूचढू लागले म्हणजे एक बुरुज़ाच़ेबुरुजाचे ठिकाण दिसते, तोच़तोच हा सुप्रसिद्ध खुबलढा बुरूज़बुरूज. बुरुज़ाबुरुजा शेज़ारीशेजारी एक दरवाज़ादरवाजा होता, त्यास ‘चित्‌ दरवाज़ा’दरवाजा’ म्हणत पण हा दरवाज़ादरवाजा आता पूर्णपणे उध्वस्त झ़ाला आहे.
 
'''३. नाना दरवाज़ादरवाजा ''': या दरवाज़ासदरवाजास ‘नाणे दरवाज़ा’दरवाजा’ असेही म्हणत. नाना दरवाज़ादरवाजा याच़ाच़याचाच अर्थ लहान दरवाज़ादरवाजा. इ.स. १६७४ च्या मे महिन्यात राज्याभिषेकाचा निमित्ताने इंग्रजांचा वकील हेन्‍री ऑक्झेंडन याच़याच दरवाज़ानेदरवाजाने आला होता. या दरवाजास दोन कमानी आहेत. दरवाजाचा आतील बाज़ूसबाजूस पहारेकऱ्यांसाठी दोन लहान खोल्या आहेत. त्यांस ‘देवडा’ म्हणतात. दरवाजास अडसर घालण्यासाठी खोबणी दिसतात.
 
'''४. मदारमोर्चा किंवा मशीदमोर्चा ''': चित्‌ दरवाजाने गेल्यावर नागमोडी वळणे घेत गेलेल्या रस्त्याने पुढे गेल्यावर एक सपाटी लागते. या मोकळ्या ज़ागेतजागेत टोकाशी दोन पडक्या इमारती दिसतात. त्यापैकी एक पहारेकऱ्यांची ज़ागाजागा असून दुसरे धान्याच़ेधान्याचे कोठार आहे. येथे मदनशहा नावाचा साधूच़ेसाधूचे थडगे आहे. तेथे एक प्रचंड तोफही दिसते. येथून पुढे गेल्यावर खडकात खोदलेल्या तीन गुहा दिसतात.
 
'''५. महादरवाज़ामहादरवाजा ''': महादरवाजाचा बाहेरील अंगास वर दोन्ही बाज़ूसबाजूस दोन सुंदर कमळाकृती कोरल्या आहेत दरवाजावर असणाऱ्या या दोन कमळांच़ाकमळांचा अर्थं म्हणजे किल्ल्याचा आत ‘श्री आणि सरस्वती’ नांदत आहे. ‘श्री आणि सरस्वती’ म्हणजेच़म्हणजेच ‘विद्या व लक्ष्मी’ होय. महादरवाजाला दोन भव्य बुरूज़बुरूज असून एक ७५ फूट तर दुसरा ६५ फूट उंच़ंउंचं आहे. तटबंदीमध्ये जी उतरती भोके ठेवलेली असतात त्यास ‘जंग्या’ म्हणतात. शत्रूवर मारा करण्यासाठी ही भोके ठेवलेली असतात. बुरुज़ांमधीलबुरुजांमधील दरवाज़ादरवाजा हा वायव्य दिशेस तोंड करून उभा आहे. महादरवाजातून आत आल्यावर पहारेकऱ्यांचा देवड्या दिसतात तसेच़तसेच संरक्षकांसाठी केलेल्या राहण्याचा खोल्या दिसतात. महादरवाजापासून उजवीकडे टकमक टोकापर्यंत तर डावीकडे हिरकणी टोकापर्यंत तटबंदी बांधलेली आहे.
 
'''६. च़ोरदिंडीचोरदिंडी''' : महादरवाजापासून उजवीकडे टकमक टोकापर्यंत जी तटबंदी ज़ातेजाते, त्यावरून च़ालतचालत गेल्यास जिथे ही तटबंदी संपते, त्याचा थोडे अलीकडे बुरुज़ातबुरुजात ही च़ोरदिंडीचोरदिंडी बांधलेली आहे. बुरुज़ाचाबुरुजाचा आतून दरवाजापर्यंत येण्यासाठी पायऱ्या आहेत.
 
'''७. हत्ती तलाव''' : महादरवाजातून थोडे पुढे आल्यावर जो तलाव दिसतो तो हत्ती तलाव. गज़शाळेतूनगजशाळेतून येणाऱ्या हत्तींच्या स्नानासाठी आणि पिण्यासाठी या तलावाच़ातलावाचा उपयोग होत होता.
 
'''८. गंगासागर तलाव''' : हत्तीतलावापासून ज़वळच़जवळच रायगड जिल्हा परिषदेचा धर्मशाळेचा इमारती दिसतात. धर्मशाळेपासून दक्षिणेकडे अंदाज़ेअंदाजे ५० -६० पावले च़ालतचालत गेल्यास ज़ोजो तलाव लागतो तो गंगासागर तलाव. महाराजांचा राज्याभिषेकानंतर सप्तसागर व महानांची आणलेली तीर्थे याच़याच तलावात टाकली गेली. म्हणूनच़म्हणूनच याच़ेयाचे गंगीसागर असे नाव पडले. शिवाजी महाराजांचा काळात शिबंदीसाठी याच़ेयाचे पाणी वापरण्यात येई.
 
'''९. स्तंभ ''': गंगासागराचा दक्षिणेस दोन उंच मनोरे दिसतात. त्यासच़त्यासच स्तंभ म्हणतात. जगदीश्वराचा शिलालेखामध्ये ज्या स्तंभांच़ास्तंभांचा उल्लेख केला आहे, ते हेच़हेच असावेत. ते पूर्वी पाच़पाच मज़लेमजले होते असे म्हणतात. ते द्वादश कोनी असून बांधकामात नक्षीकाम आढळते.
 
'''१०. पालखी दरवाज़ादरवाजा''' : स्तंभांचा पश्चिमेस भिंत असलेल्या भागातून ३१ पायऱ्या बांधलेल्या दिसतात. त्या च़ढूनचढून गेल्यावर ज़ोजो दरवाज़ादरवाजा लागतो तो पालखी दरवाज़ादरवाजा. या दरवाजातून बालेकिल्ल्यात प्रवेश करता येतो.
 
'''११. मेणा दरवाज़ादरवाजा ''': पालखी दरवाजाने वर प्रवेश केला की, च़ढउतारचढउतार असलेला एक सरळ मार्ग आपल्याला मेणा दरवाजापर्यंत घेऊन जातो. उजव्या हातास ज़ेजे सात अवशेष दिसतात ते आहेत राण्यांच़ेराण्यांचे महाल. मेणा दरवाजातून बालेकिल्ल्यावर प्रवेश करता येतो.
 
'''१२. राजभवन''' : राणीवशाचा समोर डाव्या हातास दासदासींचा मकानांच़ेमकानांचे अवशेष दिसतात. या अवशेषांचा मागे दुसरी जी समांतर भिंत आहे त्या भिंतीचा मध्यभागी जो दरवाज़ादरवाजा आहे तेथून बालेकिल्ल्याचा अंतर्भागात प्रवेश केला की ज़ोजो प्रशस्त चौथरा लागतो तेच़तेच हे महाराजांच़ेमहाराजांचे राजभवन. राजभवनाचा च़ौथाराचौथारा ८६ फूट लांब व ३३ फूट रुंद आहे. १३. रत्‍नशाळा : राजप्रासादाज़वळीलराजप्रासादाजवळील स्तंभांच्या पूर्वेकडे असलेल्या मोकळ्या ज़ागेतजागेत एक तळघर आहे, तीच़तीच ही रत्‍नशाळा. हा खलबतखाना म्हणजेच़म्हणजेच गुप्त बोलणी करण्यासाठी केलेली खोली असावी असेही म्हणतात.
 
'''१४. राजसभा''' : महाराजांच़ामहाराजांचा राज्याभिषेक जेथे झ़ाला, तीच़तीच ही राजसभा. राजसभा २२० फूट लांब व १२४ फूट रुंद आहे. येथेच़येथेच पूर्वेकडे तोंड केलेली सिंहासनाची ज़ागाजागा आहे. येथे बत्तीस मणांच़ेमणांचे सोन्याच़ेसोन्याचे सिंहासन होते. सभासद बखर म्हणते, ‘तख्त सुवर्णाच़ेसुवर्णाचे बत्तीस मणांच़ेमणांचे सिद्ध करवले. नवरत्‍ने अमोलिक जितकी कोशात होती, त्यामध्ये शोध करून मोठी मोलाची रत्‍ने ज़डावजडाव केली.’
 
'''१५. नगारखाना ''': सिंहासनाचा समोर जे भव्य प्रवेशद्वार दिसते तोच़तोच हा नगारखाना. हे बालेकिल्ल्याच़ेबालेकिल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. नगारखान्यातून पायऱ्या च़ढूनचढून वर गेले की माणूस किल्ल्यावरील सर्वाधिक उंचीवर असतो.
 
'''१६. बाज़ारपेठबाजारपेठ ''': नगारखान्याकडून डावीकडे उतरून आले की, समोर जी मोकळी ज़ागाजागा दिसते तो ‘होळीच़ा‘होळीचा माळ’. तेथेच़तेथेच आता शिवछत्रपतींच़ाशिवछत्रपतींचा भव्य पुतळा बसवलेला आहे. पुतळ्यासमोर जे दोन रांगांमध्ये भव्य अवशेष दिसतात तीच़तीच शिवाजी महाराजांचा काळातील बाज़ारपेठबाजारपेठ. पेठेचा दोन रांगात प्रत्येकी २२ दुकाने आहेत. दोन रांगांमधून ज़वळज़वळजवळजवळ चाळीस फूट रुंदीच़ारुंदीचा रस्ता आहे.हे बाज़ारबाजार पेठ आज़हीआजही हुबेहुब ज़सेचाजसेचा तसेच़तसेच आहे.
 
'''१७. शिरकाई देऊळ''' : महाराजांचा पुतळ्याचा डाव्या बाज़ूसबाजूस जे छोटे देऊळ दिसते ते शिरकाईच़ेशिरकाईचे देऊळ. शिरकाई ही गडावरील मुख्य देवता. शिर्के पाच़व्यापाचव्या शतकापासून रायगडाच़ेरायगडाचे स्वामी होते. याची आठवण देणारी गडस्वमिनी शिरकाई हिच़ेहिचे मंदिर गडावर आहे. लोकमान्य टिळकांचा काळात मावळकर नावाचा इंजिनिअराने हे मंदिर बांधले आहे. ते शिरकाईच़ेशिरकाईचे मूळ मंदिर नाही. मूर्ती मात्र प्राचीन आहे. मूळ शिरकाई मंदिर राजवाड्यास लागून डावीकडे होळी माळावर होते. तेथे मूळ देवळाच़ादेवळाचा च़बुतराचबुतरा अज़ूनहीअजूनही आहे. ब्रिटिश काळात तेथे शिरकाईच़ाशिरकाईचा घरटा हा नामफलक होता.
 
'''१८. जगदीश्वर मंदिर''' : बाजारपेठेचा खालचा बाज़ूसबाजूस पूर्वेकडील उतारावर ब्राह्मणवस्ती, ब्राह्मणतळे वगैरे अवशेष दिसतात. तेथूनच़तेथूनच समोर जे भव्य मंदिर दिसते तेच़तेच महादेवाच़ेमहादेवाचे म्हणजे जगदीश्वराच़ेजगदीश्वराचे मंदिर. मंदिरासमोर नंदीची भव्य आणि सुबक मूर्ती आहे. पण सध्या ही मूर्ती भग्रावस्थेत आहे. मंदिरात प्रवेश केला की भव्य सभामंडप लागतो. मंडपाच्या मध्यभागी भव्य कासव आहे. गाभाऱ्याचा भिंतीस हनुमंताची भव्य मूर्ती दिसते. मंदिराचा प्रवेशद्वाराचा पायऱ्यांचा खाली एक लहानसा शिलालेख दिसतो. तो पुढीलप्रमाणे, ‘सेवेच़े‘सेवेचे ठायी तत्पर हिरोजी इटळकर’ या दरवाजाचा उजव्या बाज़ूसबाजूस भिंतीवर एक सुंदर शिलालेख दिसतो तो पुढीलप्रमाणे - श्री गणपतये नमः। प्रासादो जगदीश्वरस्य जगतामानंददोनुज्ञया श्रीमच्छत्रपतेः शिवस्यनृपतेः सिंहासने तिष्ठतः। शाके षण्णवबाणभूमिगणनादानन्दसंवत्सरे ज्योतीराजमुहूर्तकिर्तीमहिते शुक्लेशसापै तिथौ ॥१॥ वापीकूपडागराजिरुचिरं रम्यं वनं वीतिकौ स्तभेः कुंभिगृहे नरेन्द्रसदनैरभ्रंलिहे मीहिते । श्रीमद्रायगिरौ गिरामविषये हीराजिना निर्मितो यावच्चन्द्रदिवाकरौ विलसतस्तावत्समुज्जृंभते ॥२॥ याच़ायाचा थोडक्यात अर्थ पुढीलप्रमाणे -’सर्व जगाला आनंददायी असा हा जगदीश्वराच़ाजगदीश्वराचा प्रासाद श्रीमद् छत्रपती शिवाजी राजांचा आज्ञेने शके १५९६ मध्ये आनंदनाम संवत्सर च़ालूचालू असताना सुमुहुर्तावर निर्माण केला. या रायगडावर हिरोजी नावाचा शिल्पकाराने विहिरी, तळी, बागा, रस्ते, स्तंभ, गज़शाळागजशाळा, राजगृहे अशांची उभारणी केली आहे. ती चंद्रसूर्य असेतोवर खुशाल नांदो.’
 
'''१९. महाराजांची समाधी''' : मंदिराचा पूर्वदरवाजापासून थोडा अंतरावर ज़ोजो अष्टकोनी च़ौथराचौथरा दिसतो तीच़तीच महाराजांची समाधी. सभासद बखर म्हणते, ‘क्षत्रियकुलावतंस श्रीमन्महाराजाधिराज शिवाजी महाराज छत्रपती यांच़ायांचा काल शके १६०२चैत्र (शुद्ध १५ (इसवी1680)या दिवशी रायगड येथे झ़ाला. देहाचे सार्थक त्याणी बांधिलेला जगदीश्वराच़ाजगदीश्वराचा ज़ोजो प्रासाद त्याचा महाद्वाराचा बाहेर दक्षणभागी केले. तेथे काळ्या दगडाचा चिऱ्याच़ेचिऱ्याचे सुमारे छातीभर उंचीच़ेउंचीचे अष्टकोनी ज़ोतेजोते बांधिले असून वरून फरसबंदी केलेली आहे. फरसबंदीचा खाली पोकळी आहे, तीत महाराजांच़ामहाराजांचा अवशिष्टांश रक्षामिश्र मृत्तिकारूपाने सापडतो.’ दहनभूमी पलीकडे भग्‍न इमारतींचा अवशेषांची एक रांग आहे, ते शिबंदीच़ेशिबंदीचे निवासस्थान असावे. त्याचा पलीकडे सदर वस्तीपासून विलग असा एक घराचा च़ौथराचौथरा दिसतो. हे घर [[इ.स. १६७४]] मध्ये इंग्रज वकील हेनरी ऑक्झेंडन यास राहावयास दिले होते. महाराजांचा समाधीचा पूर्वेकडे भवानी टोक आहे तर उजवीकडे दारूची कोठारे, बारा टाकी दिसतात.
 
'''२०. कुशावर्त तलाव''' : होळीच़ाहोळीचा माळ डाव्या हातास सोडून उजवीकडील वाट कुशावर्त तलावाकडे ज़ातेजाते. तलावाज़वळतलावाजवळ महादेवाच़ेमहादेवाचे छोटेसे देऊळ दिसते. देवळासमोर फुटलेल्या अवस्थेतला नंदी दिसतो.
 
'''२१. वाघदरवाज़ावाघदरवाजा''' : कुशावर्त तलावाज़वळूनतलावाजवळून घळीने उतरत वाघ दरवाजाकडे ज़ाताजाता येते. आज्ञापत्रात लिहिले आहे की, ‘किल्ल्यास एक दरवाज़ादरवाजा थोर आयब आहे, यांकरीता गड पाहून एक दोन – तीन दरवाज़ेदरवाजे, तशाच़तशाच च़ोरदिंडाचोरदिंडा करून ठेवाव्या. त्यामध्ये हमेशा राबत्यास पाहिजे तितक्या ठेवून वरकड दरवाज़ेदरवाजे व दिंडा चिणून टाकाव्या.’ हे दूरदर्शीपणाच़ेदूरदर्शीपणाचे धोरण ठेऊनच़ठेऊनच महाराजांनी महादरवाजाशिवाय हा दरवाज़ादरवाजा बांधून घेतला. या दरवाजाने वर येणे ज़वळज़वळजवळजवळ अशक्यच़अशक्यच असले तरी दोर लावून खाली उतरू शकतो. पुढे राजाराम महाराज व त्यांची मंडळी झुल्फिरखानाच़ाझुल्फिरखानाचा वेढा फोडून याच़याच दरवाजाने निसटली होती.
 
'''२२. टकमक टोक ''': बाजारपेठेचा समोरील टेपावरून खाली उतरून टकमक टोकाकडे ज़ाताजाता येते. तेथेच़तेथेच एका दारूचा कोठाराच़ेकोठाराचे अवशेष दिसतात. ज़सज़सेजसजसे टोकाकडे ज़ावेजावे तसतसा रस्ता निमुळता होत ज़ातोजातो. उजव्या हाताला सरळ तुटलेला २६०० फूट खोल कडा आहे. टोकावर वारा प्रचंड असतो व ज़ागाहीजागाही कमी असल्यामुळे गोंधळ न करता सावधानता बाळगावी लागते.आधीपासुनच़आधीपासुनच शिवराज्यकाळात या ठिकाणावरून गुन्हेगारांच़ागुन्हेगारांचा कडेलोट केला ज़ाईजाई.
 
'''२३. हिरकणी टोक''' : गंगासागराचा उजवीकडे पश्चिमेस जी चिंच़ोळीचिंचोळी वाट ज़ातेजाते ती हिरकणी टोकाकडे ज़ातेजाते. हिरकणी टोकाशी संबंधित हिरकणी गवळणीची एक कथा सांगितली ज़ातेजाते. या बुरुज़ावरबुरुजावर काही तोफाही ठेवलेल्या दिसतात. बुरुज़ावरबुरुजावर उभे राहिले तर डाव्या हाताला गांधारीच़ेगांधारीचे खोरे, उजव्या बाज़ूलाबाजूला काळ नदीच़ेनदीचे खोरे दिसते. तसेच़तसेच इथून पाचाड, खुबलढा बुरूज, मशीद मोर्चा ही ठिकाणे तोफेचा माऱ्यात आहेत. त्यामुळे युद्धशास्त्राचा तसेच़तसेच लढाऊ दृष्टीने ही खूप महत्त्वाची आणि मोक्याची ज़ागाजागा आहे.
 
''''''''२४. वाघ्या कुत्र्याची समाधी''''' : इतिहासात असे म्हटले ज़ातेजाते की शिवाजी महाराजांंचा अत्यसंस्कार च़ालूचालू होता तेव्हा शिवाजी महाराजांचा वाघ्या नावाचा कुत्र्याने त्या आगीत उडी घेतली.
 
 
===रायगडावरील अश्‍मयुगीन गुहा===
[[पुणे|पुण्याहून]] रायगडापर्यंत ज़ाण्यासाठीजाण्यासाठी थेट बससेवा आहे. ही बस पुण्यातून भोरमार्गे वरंधा घाटातून महाडमार्गे पाचाड गावातून रायगडचा दोरवाटेचा (रोप वेचा) तळावरून पाचाड खिंडीत येते. येथून पायउतार होऊन अवघ्या १४३५ पायऱ्या च़ढूनचढून गेले, की रायगडमाथा गाठता येतो. पण या पाचाड खिंडीतच़खिंडीतच रायगडाचा विरुद्ध दिशेस अवघ्या ४-५ मिनिटांचा च़ढणीवरचढणीवर एक गुहा आहे. तिला म्हणतात "वाघबीळ' किंवा "नाच़णटेपाचीनाचणटेपाची गुहा.' नवे ट्रेकर्स या गुहेला "गन्स ऑफ पाचाड' असे म्हणू लागले आहेत.
 
जगातील इतर सर्व गुहांपेक्षा या गुहेची रचना पूर्ण वेगळी आहे. पाचाड खिंडीतून येथवर च़ढूनचढून आले की गुहेच़ेगुहेचे एक तोंड दिसते. या तोंडातून आत गेले की समोर येणारे दृश्‍य अचंबित करणारे आहे. दोन गोलाकृती प्रचंड भोके पलीकडील बाज़ूलाबाजूला आहेत. तिथवर गेले, की पाचाडचा भुईकोट किल्ला, [[पाचाड]] गाव व पाचाडपासून ते पाचाड खिंडीकडे येणारा घाटरस्ता व्यवस्थित पाहता येतो.
 
या गुहेत सतत एकापाठोपाठ येणाऱ्या थंड वाऱ्याचा झ़ुळका आपला सारा थकवा दूर करतात. ज्या अर्थी अश्‍मयुगीन मानवाची इथे वस्ती होती. त्याअर्थी इथे ज़वळपासजवळपास बारमाही पाण्याच़ेपाण्याचे एखादे नैसर्गिक ठिकाण निश्‍चित असणार. त्याच़ात्याचा शोध घ्यायलाच़घ्यायलाच हवा. रायगड पाहायला शेकडो-हज़ारोहजारो दुर्गयात्रींना या वाघबीळ गुहेची कल्पनाच़कल्पनाच नसते. अश्‍मयुगीन मानवाच़ेमानवाचे ज़ुनेजुने वसतीस्थान, ३ तोंडे असणारी गुहा, तेथून दिसणारा उत्कृष्ट देखावा, सतत वाहणारा थंड वारा यांची अपूर्वाई येथे भेट देणाऱ्याला ज़ाणवतेजाणवते.
 
शाळा महाविद्यालयांचा आणि अनेक पर्यटन कंपन्यांचा सहली रायगडावर आयोजित केल्या ज़ातातजातात. गडावर दोरवाटेने पाळण्यात बसून ज़ाताजाता येते, तर हज़ारहजार-बाराशे पायऱ्या च़ढूनचढून रायगडावर पोहोच़तापोहोचता येते.
 
==गडावरील राहायची सोय==
३९,०३५

संपादने