"रायगड (किल्ला)" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

Ip vandal
खूणपताका: मोबाईल संपादन मोबाईल वेब संपादन :( रोमन लिपीत मराठी ? 'मुखपृष्ठ सदर' लेखात बदल ?
(Ip vandal)
खूणपताका: 'मुखपृष्ठ सदर' लेखात बदल ?
 
==भौगोलिक स्थान==
'''किल्ले रायगड''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांत]] असून [[समुद्रसपाटी|समुद्रसपाटीपासून]] सुमारे ८२० मीटर (२७०० फूट) उंचीवर आहे. मराठी साम्राज्याचासाम्राज्याच्या इतिहासामध्ये त्याची एक खास ओळख आहे. [शिवाजी|छत्रपती शिवाजीराजांनी] रायगडच़ेरायगडचे स्थान आणि महत्त्व पाहून [इ.स.चे १६ वे शतक|१६ व्या शतकात] याला आपल्या राज्याची राजधानी बनविली. [शिवराज्याभिषेक] याच़याच ठिकाणी झ़ालाझाला. इंग्रजांनी गड कब्जात घेतल्यानंतर लुटून त्याची नासधूस केली. सदर किल्ला हा महाराष्ट्र शासनाचाशासनाच्या पुरातत्व विभागाच़ेविभागाचे संरक्षित स्मारक आहे.{इतिहासलेखन}
प्राचीन नाव ‘रायरी’ हे होते. युरोपच़ेयुरोपचे लोक त्यास ‘पूर्वेकडील जिब्राल्टर’ असे म्हणत असत. जिब्राल्टरच़ेजिब्राल्टरचे ठाणे जितके अजिंक्य तितकाच़तितकाच रायगड अजिंक्य व दुर्गम. पाच़शेपाचशे वर्षांपूर्वी त्यास गडाच़ेगडाचे स्वरूप नव्हते व तो नुसता एक डोंगर होता, तेव्हा त्यास ‘रासिवटा’ व ‘तणस’ अशी दोन नावे होती. त्याच़ात्याचा आकार, उंची व सभोवतालचासभोवतालच्या दऱ्या यावरून त्यास ‘नंदादीप’ असेही नाव पडले. निजामशाहीत रायगडाच़ारायगडाचा उपयोग कैदी ठेवण्यापुरता होई. मोऱ्यांच़ामोऱ्यांचा प्रमुख यशवंतराव मोरे ज़ावळीहूनजावळीहून पळून रायगडावर ज़ाऊनजाऊन राहिला तर प्रतापराव मोरे विजापुरास पळाला. महाराजांनी [[६ एप्रिल]] [[इ.स. १६५६|१६५६]] रोजी रायरीस म्हणजेच़म्हणजेच रायगडास वेढा घातला व मे महिन्यात रायरी महाराजांचामहाराजांच्या ताब्यात आली. तेथे असताना, कल्याणच़ाकल्याणचा सुभेदार मुल्ला अहमद खजिना घेऊन विजापूरकडे निघाल्याची बातमी महाराजांना समज़लीसमजली. त्यांनी तो खजिना लुटून रायगडावर आणला व त्या खजिन्याचा उपयोग गडाचागडाच्या बांधकामासाठी केला. रायगडाच़ारायगडाचा माथा राजधानी बनवण्यास सोयीचा व पुरेसा आहे. शत्रूला अवघड वाटणाऱ्या प्रदेशातले ते अधिक अवघड ठिकाण आहे. सागरी दळणवळणासही हे ठिकाण ज़वळजवळ आहे. म्हणून महाराजांनी राजधानीसाठी या गडाची निवड केली. रायगड किल्याच़ेकिल्याचे पूर्वीचे नाव जम्बुदीप असे होते.
 
'''सभासद बखर म्हणते -'''
{{cquote|राजा खासा ज़ाऊनजाऊन पाहता गड बहुत चखोटा. च़ौतर्फाचौतर्फा गडाच़ेगडाचे कडे तासिल्याप्रमाणे दिड गांव उंच़ंउंच. पर्जन्यकाळी कडियावर गवत उगवत नाही आणि धोंडा तासीव एकच़एकच आहे. दौलताबाद पृथ्वीवर चखोट गड खरा, परंतु तो उंचीने थोडका. दौलताबादचे दशगुणी गड उंच़ंउंच असे देखोन बहुत संतुष्ट झ़ालेझाले आणि बोलिले, तक्तास ज़ागाजागा हाच़हाच गड करावा.}}
 
याच़याच दुर्गदुर्गेश्वराला १५ विविध नावांनी संबोधिले गेले आहे. :-
१.रायगड २.रायरी ३.इस्लामगड ४.नंदादीप ५.जंबुद्वीप ६.तणस ७.राशिवटा ८.बदेनूर ९.रायगिरी १०.राजगिरी ११.भिवगड १२.रेड्डी १३.शिवलंका १४.राहीर आणि १५.पूर्वेकडील जिब्राल्टर.
 
देवगिरीचाहुन'देवगिरीच्याहुन दशगुणी, दीड गाव उंच़ंउंच, प्रशस्त ज़ागाजागा. पर्जन्यकाळी कड्यावर गवत उगवत नाहि. उभ्या कड्यावर पाखरू उतरावयास ज़ागाजागा नाहि' हे बघून महाराज खुशीने म्हणाले… 'तख्तास ज़ागाजागा हाच़हाच गड करावा'. छत्रपती शिवाजी महाराजांचामहाराजांच्या या शब्दाच़ाशब्दाचा उल्लेख बखरीत आहे. रायगडाच़ेरायगडाचे स्थान लक्षात घेऊन या किल्यावरच़किल्यावरच राजधानी बसवण्याच़ेबसवण्याचे महाराजांनी निश्चित केलं. रायगडाच़ंरायगडाच ज़ुनंजुनं नाव रायरी, गडाच़ागडाचा विस्तार प्रचंड असून समुद्र सपाटीपासून किल्याची उंची २९०० फूट आहे. गडाला सुमारे १४३५ पायऱ्या आहेत. गडाचागडाच्या पश्चिमेकडे हिरकणीच़ाहिरकणीचा बुरूज, उत्तरेकडच़उत्तरेकडच टकमक टोक श्री शिरकाई मंदिर आणि मध्यभागी असलेला महाराजांचा पुतळा हे मुख्य आकर्षण आहे.
 
शिर्के पाचव्या शतकापासून रायगडाच़ेरायगडाचे स्वामी होते. याची आठवण देणारी गडस्वमिनी श्री शिरकाई मंदिर गडावर आहे. लोकमान्य टिळकांचाटिळकांच्या काळात मावळंकर नावाचानावाच्या इंजिनिअरने हे मंदिर बांधले आहे. ते श्री शिरकाईच़ेशिरकाईचे मूळ मंदिर नाही. मूर्ती मात्र प्राचीन आहे. मूळ शिरकाई मंदिर राजवाड्यास लागून डावीकडे होळी माळावर होते. तेथे मूळ देवळाच़ादेवळाचा च़बुतराचबुतरा अज़ूनहीअजूनही आहे. ब्रिटीश काळापासून तेथे श्री शिरकाईच़ाशिरकाईचा घरटा हा नामफलक होता.
 
==शिवराज्याभिषेक==
[[शिवराज्याभिषेक]] हा रायगडाने अनुभवलेला सर्वश्रेष्ठ प्रसंग आहे. महाराजांचा राज्याभिषेक म्हणजे, [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचाचमहाराष्ट्राच्याच]] नव्हे तर [[भारत|भारताचाभारताच्या]] इतिहासातील एक लक्षणीय घटना आहे. [[१९ मे]] [[इ.स. १६७४|१६७४]] रोजी राज्याभिषेकाचाराज्याभिषेकाच्या विधी पूर्वी महाराजांनी प्रतापगडाचाप्रतापगडाच्या भवानीच़ेभवानीचे दर्शन घेतले. तीन मण [[सोने|सोन्याच़ेसोन्याचे]] म्हणजेच़म्हणजेच ५६ हज़ारहजार किंमतीच़ेकिंमतीचे छत्र देवीला अर्पण केले. गडावरील राज सभेत [[६ जून]] [[इ.स. १६७४|१६७४]], ज्येष्ठ शुद्ध १३ शके १५९६, शनिवार या दिवशी राज्याभिषेक साज़रासाजरा झ़ालाझाला. [[२४ सप्टेंबर]] [[इ.स. १६७४|१६७४]], [[ललिता पंचमी]] आश्विन शुद्ध ५, आनंद संवत्सर शके १५९६ या दिवशी तांत्रिक पद्धतीने राजांनी स्वतःला आणखी एक राज्याभिषेक करून घेतला. या मागच़ामागचा खरा हेतू हा जास्तीत जास्त लोकांना समाधान वाटावे हा होता. हा राज्याभिषेक निश्चलपुरी गोसावी याचायाच्या हस्ते पार पडला.
 
'''कवी भूषण रायगडाच़ेरायगडाचे वर्णन करतो की -'''
{{cquote|शिवाजीने सर्व किल्ल्यांच़ाकिल्ल्यांचा आधार व विलासस्थान अशा रायगड किल्ल्यास आपले वसतीस्थान केले. हा किल्ला एवढा प्रचंड आणि विशाल आहे की, त्यात तीनही लोकीच़ेलोकीचे वैभव साठवले आहे. गडावर विहिरी, सरोवरे, कूप विराजत आहेत. सर्व यवनांना जिंकून रायगडावर राजा शिवाजीने राजधानी केली आणि लोकांच़ेलोकांचे इच्छित पुरवून जगतात श्रेष्ठ यश संपादन केले.’ इ.स. १६७५ फेब्रुवारी ४, शके १५९६ आनंद संवत्सर माघ व. ५ गुरूवार या दिवशी संभाजी राजांची मुंज़ंमुंज रायगडावर झ़ालीझाली. शके १६०१ सिद्धार्थी संवत्सर फाल्गुन व. २, १६८० मार्च ७ या दिवशी राजाराम महाराजांची मुंज़ंमुंज रायगडावर झ़ालीझाली. लगेच़लगेच आठ दिवसांनी राजाराम महाराजांच़ेमहाराजांचे लग्न प्रतापराव गुज़रगुजर यांचायांच्या मुलीशी झ़ालेझाले. रायगडाने अनुभवलेला अत्यंत दुःखद प्रसंग म्हणजे महाराजांच़ेमहाराजांचे निधन. शके १६०२ रुद्रनाम संवत्सरे चैत्र शुद्ध पौर्णिमा, हनुमान जयंती, दि. ३ एप्रिल १६८० या दिवशी महाराजांच़ेमहाराजांचे निधन झ़ालेझाले. सभासद बखर म्हणते, ‘ते दिवशी पृथ्वीकंप ज़ाहलाजाहला. अष्टदिशा दिग्दाह होऊन गेल्या. श्रीशंभुमहादेवी तळ्याच़ेतळ्याचे उदक रक्तांबर ज़ालेजाले.’ पुढे शके १६०२ रौद्र संवत्सर माघ शु. ७, इ.स. १६८१ १६ फेब्रुवारी या दिवशी रायगडावर संभाजी महारांजाच़ेमहारांजाचे विधिपूर्वक राज्यारोहण झ़ालेझाले. इ.स. १६८४ चाच्या सप्टेंबरमध्ये औरंगजेबाने रायगडचारायगडच्या मोहिमेस सुरुवात केली. ता. २१ रोजी शहाबुद्दीन खान यास चाळीस हज़ारहजार सैन्यासह बादशहाने रायगडाचारायगडाच्या पायथ्याशी धाडले. १५ जानेवारी १६८५ चाच्या सुमारास शहाबुद्दीने गडाचागडाच्या पायथ्याशी असलेल्या एका गावाला आग लावली व लुटालूट च़ालूचालू केली. पण प्रत्यक्ष रायगडावर हल्ला न करता तो १६८५ च्या मार्चमध्ये परतला. औरंगजेबाने आपला वजीर आसदखान याच़ायाचा मुलगा इतिकादखान उर्फ झुल्फिकारखान यास सैन्य देऊन रायगड घेण्यास पाठवले. शके १६१० विभव संवत्सर फाल्गुन शु. ३, १२ फेब्रुवारी १६८९ रोजी राजाराम महाराजांची कारकिर्द सुरू झ़ालीझाली आणि २५ मार्च १६८९ रोजी खानाने गडास वेढा घातला. दि. ५ एप्रिल १६८९ रोजी राजाराम महाराज रायगडावरून निसटून प्रतापगडावर गेले. पुढे ज़वळज़वळजवळजवळ आठ महिने वेढा च़ालूचालू होता. पण दि. ३ नोव्हेंबर १६८९ रोजी सूर्याजी पिसाळ या किल्लेदाराचाकिल्लेदाराच्या फितुरीमुळे किल्ला मोगलांना मिळाला. वाईची देशमुखी देण्याच़ेदेण्याचे आमिष दाखवून खानाने त्यास फितुर केले. झुल्फिकारखान हा बादशाहने इतिकादखानला दिलेला किताब आहे. पुढे रायगडच़ेरायगडचे नामांतर ‘इस्लामगड’ असे झाले. ५ जून १७३३ या दिवशी शाहूमहाराजांचाशाहूमहाराजांच्या कारकिर्दीत मराठ्यांनी पुन्हा रायगड घेतला.}}
 
==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे ==
१३,५३६

संपादने